Slaaf van de tijdsgeest

Belle  van Amma Asante     ★★½

We schrijven het jaar des Heeren 1769: Groot-Brittannië rules the waves en is daarbij niet vies van slavenhandel. Belle (als kind gespeeld door Lauren Julien-Box), het buitenechtelijke dochtertje van een Britse marineofficier en een zwarte slavin, wordt na de dood van haar moeder meegenomen naar het landgoed Kenwood House in Hampstead Village op het Engelse platteland. Daar wordt het mokkakleurige meisje door haar vader onder voogdijschap geplaatst van zijn oom William Murray (Tom Wilkinson) en diens vrouw (gespeeld door Emily Watson). Murray is als Lord Chief Justice (hoofd van de rechtbanken) één van de invloedrijkste mannen van het land. Belle leert echter meteen dat zij als bastaard en mulattin niet van dezelfde rechten geniet als Elizabeth Murray (Sarah Gadon), het blanke achternichtje van Murray. Toch worden de meisjes goede vriendinnen.

  

Belle wordt door haar vader toevertrouwd aan de familie Murray.

Exotische bloem  

Flash forward: Belle is opgegroeid tot een nuchtere, welopgevoede jongedame (gespeeld door de Engelse actrice Gugu Mbatha-Raw) wanneer zij verneemt dat haar vader overleden is en haar een fortuin van 2.000 pond per jaar naliet. Daarmee is Belle in één klap veel rijker dan Elizabeth, wier eigen vader haar in de steek liet en geen toelage gunt. Toch mag Belle vanwege de toenmalige racistische mores nog steeds niet samen met haar familie aan tafel zitten wanneer er op een avond gentleman suitors komen dineren. Na het diner vervoegt Belle de gasten in het salon, waar één van de jongemannen haar vergelijkt met een exotische bloem. Zijn broer reageert neerbuigend: "One does not make a wife of the rare and exotic. One samples it on the cotton fields of the Indies. Then finds a pure English rose to decorate ones home." Ook hun moeder (gespeeld door Miranda Richardson) waarschuwt: "You shall refrain from any intercourse with the negro."

Gugu Mbatha-Raw als Belle (links) en Sarah Gadon als Elizabeth.

De enige die geen punt maakt van Belle's huidskleur is John Davinier (Sam Reid): een jonge advocaat die in de leer gaat bij Lord Chief Justice Murray. Wanneer Murray uitspraak moet doen in een rechtszaak over een moorddadig geval van slavenhandel (het zogenaamde Zong massacre), geraakt Murray in conflict met John en Belle...

Tom Wilkinson als Lord Chief Justice William Murray.

Keurslijf

Losjes gebaseerd op het leven van de echte Dido Elizabeth Belle (1761-1804) en geïnspireerd door een schilderij met een dubbelportret van Belle en Elizabeth Murray dat tot 1922 in Kenwood House hing, is het nieuwe historisch kostuumdrama Belle (2013) een interessante studie van de hypocriete moraal in een elitair milieu waar de waarde van een mens afgemeten wordt aan zijn of haar geld, sociale status en... huidskleur. Niet alleen Belle, maar ook de lelieblanke Elizabeth die wanhopig dingt naar de gunst van mannen -"we are but their property"- zit gevangen in het krappe keurslijf van de 18de-eeuwse tijdsgeest. Zelfs Murray, die als Lord Chief Justice wikt en weegt tussen rechtvaardigheid en de commerciële belangen van de lucratieve slavenhandel, heeft weinig bewegingsruimte.

Dubbelportret van de echte Belle en Elizabeth.

Klassiek

Geschreven door de Nigeriaans-Britse scenariste Misan Sagay en geregisseerd door de Engelse cineaste en voormalige actrice van Ghanese afkomst Amma Asante, is Belle een verzorgd in beeld gebracht historisch kostuumdrama dat vorig jaar in de VS een verrassende zomerhit was. De film verschaft niet alleen historische duiding over een keerpunt in de Britse slavenhandel, maar zoomt ook in op de complexe romantische aspiraties van jongedames in de 18de eeuw. Dat is mee te danken aan de kunstige dialogen, die even zwierig zijn als de hoepeljurken van Belle en Elizabeth. 

Ook de cast presteert behoorlijk. Met uitzondering echter van Sam Reid, die met zijn gekwelde, zielige 'hondenblik' als de jonge advocaat John Davinier maar één gelaatsuitdrukking lijkt te kennen. 

Gugu Mbatha-Raw en Sam Reid.

Verwacht geen grote verrassingen in Belle, want het scenario is heel klassiek. Een beetje meer zwarte humor (pun intended), spanning en onvoorspelbaarheid, zoals in Stanley Kubricks briljante en visueel verbluffende historisch kostuumdrama Barry Lyndon uit 1975 (één van onze favoriete historische drama's en één van onze favoriete road movies), kortom een beetje meer 'peper' zou deze brave Belle geen kwaad gedaan hebben. 

JN.

Belle (Groot-Brittannië-2013): in de Belgische bioscopen vanaf 3 juni 2015.

Met: Gugu Mbatha-Raw, Tom Wilkinson, Sarah Gadon, Sam Reid, Emily Watson en Miranda Richardson.  

Genre: historisch drama/ romantiek

Klik op de oranje link voor de trailer: Belle - trailer

Belle - trailer

(Klik op de playbutton en dan rechtsonder op 480p of 720p voor hogere beeldresolutie)


Klik op de oranje link voor onze recensie van Belle: Slaaf van de tijdsgeest

Genre: historisch kostuumdrama / psychosociaal drama / romantiek

Maps to the Stars - trailer

Belgische bioscooprelease: 30 juli 2014.




(Klik op de playbutton en dan rechtsonder op 480p voor hogere beeldresolutie)


Genre: psychosociaal drama / satirische tragikomedie / thriller

De vijand in onszelf

Enemy  van Denis Villeneuve     ★★★★

Tweelingen, dubbelgangers, klonen en alter ego's zijn een onuitputtelijke bron van inspiratie voor schrijvers en kunstenaars. Wellicht omdat ze boeiende vragen oproepen over onze identiteit. Intuïtief beseffen we dat we geen vast omlijnde identiteit hebben. Dat we 'dieper' en onbekender zijn (zowel voor onszelf als voor anderen) dan we ons graag voordoen. "Je est un autre", schreef de Franse dichter Arthur Rimbaud terecht. 

Ook cineasten filosoferen graag over identiteit. Denk aan Alfred Hitchcocks visueel verbluffende meesterwerk Vertigo uit 1958 (één van onze favoriete films), met Kim Novak als de mysterieuze femme fatale die het hoofd van James Stewarts personage op hol brengt vanwege haar gelijkenis met een overleden vrouw. Of denk aan Dead Ringers van David Cronenberg uit 1988, met Jeremy Irons in een dubbelrol als de identieke tweeling gynaecologen die hun gelijkenis misbruiken om nietsvermoedende vrouwen te delen. Ook de fascinerende films van David Lynch gaan vaak over (gespleten) identiteit, zoals het visueel verbluffende neo noir psychoseksueel misdaadmysterie Lost Highway uit 1997 (lees onze recensie hier en bekijk de hele film hier) en het psychologisch portret Mulholland Drive uit 2001 (die beide ook behoren tot onze favoriete films). En vanaf 27 augustus kan u in de Belgische bioscopen gaan kijken naar Enemy (2013): een nieuw, erg boeiend psychologische relatiemysterie van de Canadese topregisseur Denis Villeneuve, met een dubbelrol van de Amerikaanse acteur Jake Gyllenhaal als twee mannen die uiterlijk zo sterk op elkaar lijken dat het de kijker na een tijdje begint te dagen dat het wel eens over één en dezelfde man zou kunnen gaan...   



Jake Gyllenhaal in zijn dubbelrol als Adam (links) en Anthony.

Spiegel

Enemy begint met een bizarre sequentie waarin Anthony (gespeeld door Jake Gyllenhaal) een donkere seksclub bezoekt waar een naakte vrouw op het punt staat een dikke spin te vertrappen. Vervolgens maken we kennis met Adam (ook vertolkt door Gyllenhaal): een alleenstaande geschiedenisprofessor die een seksuele relatie heeft met Mary (Mélanie Laurent). Op een dag huurt Adam een film waarin hij een figurant ziet die als twee druppels water op hem lijkt. Na wat speurwerk ontdekt Adam dat de acteur in kwestie Anthony Claire heet en getrouwd is met de zwangere Helen (Sarah Gadon). Wanneer Adam en Anthony afspreken om elkaar te ontmoeten en voor het eerst oog in oog staan met elkaar, lijkt het alsof zij in een spiegel staren. Zijn ze dubbelgangers? Tweelingbroers? Klonen? Of speelt Adams verbeelding hem parten? Is dit een donkere fantasie of vreemde droom? Is Adam gek aan het worden? Of is het Anthony die zich alles inbeeldt...?

Jake Gyllenhaal en Sarah Gadon in Enemy.

Spinnenwebben

Gebaseerd op de roman O Homem Duplicado van de Portugese schrijver José Saramago uit 2002 (in het Nederlands vertaald als De man in duplo), is Enemy het soort meerzinnige, gelaagde film dat als een kunstwerk openstaat voor verschillende interpretaties. Sommige interpretaties leiden echter tot contradicties. 

Mijn eigen interpretatie sluit aan bij wat regisseur Denis Villeneuve -bekend van Incendies uit 2010 (lees onze recensie hier en bekijk de trailer hier) en Prisoners uit 2013- zelf onthulde in interviews over Enemy: dat Anthony en Adam in feite dezelfde persoon zijn; dat ze als het ware twee verschillende kanten of 'maskers' zijn van dezelfde man (de woorden persoon en personage zijn trouwens afgeleid van het Latijnse persona, wat 'masker' betekent). De zelfzekere, vlot geklede Anthony vertegenwoordigt daarbij de sterke, libidineuze, overspelige en egocentrische kant van het hoofdpersonage. En de wat saaiere, introverte maar gevoelige Adam is zijn 'betere' helft. Zijn alter ego.

  

Mélanie Laurent als de minnares Mary.

Op deze manier bekeken, gaat Enemy over een ontrouwe man (Anthony) die zich voorneemt om zijn leven te beteren, zijn minnares (Mary) te verlaten en letterlijk en figuurlijk 'terug te keren' (als Adam) naar zijn zwangere vrouw (Helen). Vertelt vanuit Anthony's onderbewustzijn, toont Enemy dus hoe Anthony (ooit acteur en intussen geschiedenisprofessor) worstelt met de restanten van zijn bindingsangst omdat zijn huwelijk met zijn zwangere vrouw Helen ten koste gaat van zijn vrijheid. Vandaar de scènes waarin Adam als geschiedenisprofessor lesgeeft over de gevaren van dictaturen die mensen manipuleren om hun vrijheden te beperken. In dat opzicht ervaart het dubbelpersonage Adam/Anthony zijn huwelijk met Helen én zijn overspelige relatie met zijn minnares Mary in zekere zin als dictaturen. Dat verklaart ook het terugkerende spinnenmotief in Enemy. Voor Anthony zijn vrouwen gevaarlijke spinnen in wier verleidelijke web hij zich als een vlieg gevangen voelt en die zijn vrijheid opvreten. Hij voelt zich gevangen in zijn huwelijk met Helen. Gevangen in de seksuele aantrekkingskracht van Mary. En gevangen in zijn moeizame relatie met zijn dominante moeder (bijrolletje van Isabella Rossellini). 



Adam/Anthony ziet vrouwen als spinnen.

Ook zijn eigen verlangens vormen een duister web waarin Anthony/Adam verstrikt geraakte, wat gevisualiseerd wordt door shots van elektriciteitsdraden en gebroken glas die doen denken aan spinnenwebben. Zijn verlangens vormen dwangmatig terugkerende patronen: neurotische herhalingen waartegen hij wil vechten om de negatieve spiraal te doorbreken die ten koste gaat van zijn huwelijk. Villeneuve omschreef Enemy trouwens zelf als "een documentaire over de dictatuur van het onbewuste". Niet toevallig waarschuwt Adam zijn studenten voor de negatieve dialectiek van een zich herhalende geschiedenis die volgens de Duitse filosoof Hegel tijdens een eerste herhaling tragisch is en vanaf de tweede herhaling een farce wordt. Kortom, Anthony/Adam kampt niet alleen tegen de 'dictatuur' van vrouwen, maar probeert zich ook te verzetten tegen de dictator in zichzelf; tegen de donkere kant van zijn eigen persoonlijkheid. De 'Vijand' in de filmtitel Enemy is hij derhalve vooral zélf.

Maar wat dan met de scène waarin Anthony's vrouw Adam opzoekt aan de universiteit en zij zich gedraagt alsof zij Adam niet kent? Wel, waarschijnlijk doet zij alsof; begrijpt Helen dat haar man worstelt met een schizofrene psychose en speelt zij het 'spel' mee uit empathie en medelijden, in de hoop dat hij geneest van zijn overspelige neigingen en haar voortaan trouw blijft. Wanneer zij naar Anthony telefoneert, vlak na haar eerste ontmoeting met Adam, zie je trouwens dat Anthony pas antwoordt wanneer Adam net achter een muur verdwenen is, waardoor het perfect mogelijk blijft dat beide mannen identiek zijn. En wanneer Adam en Anthony elkaar ontmoeten, kan dat geïnterpreteerd worden als een monologue intérieur waarin het hoofdpersonage met de 'engel' en 'duivel' in zichzelf communiceert om de chaos in zichzelf te ordenen. "Chaos is order yet undeciphered", luidt het citaat van Saramago aan het begin van de film. Maar om de chaos in jezelf te ontcijferen, moet je eerst de sleutel hebben van de deur naar de duistere kamer van je eigen onderbewustzijn. En de moed om die deur te openen...

Mélanie Laurent en Jake Gyllenhaal in Enemy. 

Nachtmerrie

De vaak schaars belichte shots en de vale gelige kleuren, die als nicotine aan Enemy kleven, weerspiegelen de donkere, vuile kantjes van het hoofdpersonage en roepen een bevreemdende sfeer op die herinnert aan het surrealistische nachtmerrie-universum in de films van de Amerikaanse cultcineast David Lynch. Ook het griezelige relatiemysterie Possession van Andrzej Zulawski uit 1981 (lees onze recensie hier) en Roman Polanski's fascinerende psychologische thrillers Repulsion (1965) en Le locataire (1976) -ook films over obsessies en identiteitscrisissen- zijn niet veraf in Enemy.

Fascinerend

Jake Gyllenhaal overtuigt in zijn gevarieerde dubbelrol. Mélanie Laurent en Sarah Gadon geven hem daarvoor onbaatzuchtig alle ruimte. Samen met het interessante scenario (geschreven door Javier Gullón), de geloofwaardige special effects (bijvoorbeeld in de shots waarin Anthony en Adam samen te zien zijn) en de beheerste regie van Villeneuve levert dat een fascinerend mysterie waarover u nog urenlang zal kunnen doorbomen op café.

Vicieuze cirkel?

Enemy is het soort film dat blijft rondspoken in je hoofd. Al was het maar voor de bizarre slotscène, die ongetwijfeld de geschiedenis ingaat als één van de meest angstaanjagende filmeindes ooit. Wij begrepen dat einde als een mogelijke (vicieuze) cirkel. Herinner u dat Adam een film huurde. De titel van die (fictieve) film is Where There's a Will, There's a Way. Waar een wil is, is een weg; een weg naar een beter (gezins)leven. Wég van een slechte, dubieuze moraal. Zo niet herhaalt de geschiedenis van Anthony/Adam zich in een tragische farce. De raadselachtige slotscène suggereert echter dat Anthony/Adam op het punt staat te hervallen in oude, slechte gewoontes en dat hij dat plots ook beseft; dat hij opnieuw de gevangene dreigt te worden van zijn eigen duistere verlangens, zijn bindingsangst en zijn getroebleerde vrouwenbeeld waarin hij vrouwen ziet als verleidsters, manipulators en dictators. Dat hij zijn eigen grootste vijand blijft en die interne boosdoener zal moeten overwinnen met de liefde voor zijn vrouw. Dat onze geduchtste tegenstander zich inderdaad schuilhoudt in onszelf.

JN.

Enemy (Canada/Spanje-2013): in de Belgische bioscopen vanaf 27 augustus 2014.

Met: Jake Gyllenhaal, Sarah Gadon, Mélanie Laurent en Isabella Rossellini.

Genre: psychologische thriller / mysterie

Klik op de oranje link voor de trailer: Enemy - trailer

Enemy - trailer

Belgische bioscooprelease: 7 mei 2014.

(Klik op de playbutton en dan rechtsonder bij instellingen op 720p voor hogere beeldkwaliteit)

Genre: psychologische thriller / mysterie / relatiedrama

Klik op de oranje link voor onze recensie van Enemy: De vijand in onszelf

Psychologisch steekspel

A Dangerous Method  van David Cronenberg     ★★½

Michael Fassbender als Carl Gustav Jung (links) en Viggo Mortensen als Sigmund Freud.

Op 17 augustus 1904 wordt de briljante Russische studente geneeskunde Sabina Spielrein (gespeeld door de Engelse actrice Keira Knightley) opgenomen in de Klinik Bürgholzli: een psychiatrische instelling in de Zwitserse stad Zürich, waar Sabina vanwege haar angst- en woedeaanvallen wordt behandeld door de Zwitserse dokter Carl Gustav Jung (Michael Fassbender). Jung is een leergierige en ambitieuze psychiater met een nieuwe therapie: de zogeheten psychoanalyse. Die therapie werd ontwikkeld door de beroemde zenuwarts en psycholoog Sigmund Freud (Viggo Mortensen) en omvat het voeren van 'anamnetische' gesprekken met de patiënt om verborgen en onderdrukte angsten en verlangens op te diepen.

Michael Fassbender als Carl Gustav Jung
en Keira Knightley als Sabina Spielrein.

Verlangens

Vincent Cassel als de libertijn Otto Gross.

Jung leert al gauw dat Sabina's labiele persoonlijkheid en masochisme wellicht te wijten zijn aan jarenlange vernederingen en agressie door haar vader. Sabina heeft baat bij de therapie en helpt Jung bij het verder op punt stellen van diens methode. Beiden hebben overigens meer gemeen dan hun gedeelde interesse in psychologie. Zowel Sabina als Jung houden van de muziek van de klassieke Duitse componist Richard Wagner en ze voelen zich ook aangetrokken tot elkaar. Jung is echter getrouwd en biedt weerstand aan zijn overspelige verlangens. Een andere patiënt van Jung, de libertijn Otto Gross (Vincent Cassel), maakt de zaken er niet makkelijker op door Jung te bestoken met argumenten dat monogamie een ongezonde repressie van natuurlijke instincten is en hij dus beter zou toegeven aan zijn verlangens...

Kan dokter Jung weerstand blijven bieden aan zijn verlangens naar zijn patiënte...?  

Rivaliteit

Gebaseerd op een scenario van de Britse schrijver Christopher Hampton naar diens eigen toneelstuk The Talking Cure uit 2002, is A Dangerous Method (2011) een nieuw historisch drama van de Canadese regisseur David Cronenberg (lees ons biografische portret hier), dat meer inzicht verschaft in de ontstaansgeschiedenis van de psychoanalyse. De scènes waarin Jung en Freud met elkaar discussiëren over droomduiding, libido, repressie, thanatos (doodsverlangen) en andere centrale concepten in hun experimentele methode bevestigen dat de psychoanalyse geen afgeronde theorie was toen Freud ze lanceerde, maar integendeel een work in progress dat aangevuld en bijgestuurd werd door volgelingen zoals Jung. Freud had een 'panseksuele' benadering van psychologische problemen: volgens hem vinden vrijwel alle neuroses hun oorzaak in de seksualiteit. Jung zocht een bredere verklaring: "There must be more than one hinge in the universe." Bovendien beperkte Freud de taak van de psycholoog goeddeels tot het verschaffen van zelfinzicht aan de patiënten: "Whatever you do, give up any idea of trying to cure them." De idealistische (naïeve?) Jung daarentegen hoopte zijn patiënten te kunnen genezen. 

Freud en Jung gaan in de clinch over de gewenste evolutie van de psychoanalyse. 

"I've simply opened the door; it's for young men like yourself to walk trough it", zegt Freud tegen zijn jonge protégé. Maar Jung verzet zich tegen Freuds "rigide pragmatisme" en wil de psychoanalyse opentrekken naar speculatieve gebieden die de strikt wetenschappelijke en seksuologische benadering van zijn mentor overstijgen. Hun rivaliteit dreigt tot een breuk te leiden nadat Freud ook nog te horen krijgt dat Jung een relatie begonnen is met één van zijn patiënten... 

Cerebraal

Viggo Mortensen (links) en Michael Fassbender.

Michael Fassbender en Viggo Mortensen acteren uitstekend in hun mentale steekspel tussen de twee beroemdste denkers in de geschiedenis van de psychologie. 

Ook Keira Kneightley heeft haar momenten als Sabina, maar zij bezondigt zich soms aan overacting. Daarom vroegen wij ons af: hoe zou een actrice van het kaliber van Naomi Watts of Charlize Theron de complexe rol van Sabina gestalte gegeven hebben...? 

A Dangerous Method toont mooie historische kostuums en sfeervolle locaties. De film bevat ook enkele pakkende emotionele momenten, maar blijft goeddeels toch wat te cerebraal.

JN.

A Dangerous Method (Groot-Brittannië/Duitsland/Canada/Zwitserland-2011): in de Belgische bioscopen vanaf 4 januari 2012.

Met: Michael Fassbender, Keira Knightley, Viggo Mortensen, Sarah Gadon en Vincent Cassel.

Genre: historische biopic / psychologisch drama / romantiek

Klik op de oranje link voor de trailer: A Dangerous Method - trailer

Keira Knightley en Michael Fassbender.

A Dangerous Method - trailer

(Klik op de playbutton en dan rechtsonder op 480p of 720p voor hogere beeldresolutie)


Klik op de oranje link voor onze recensie van A Dangerous Method: Psychologisch steekspel

Genre: historisch drama / psychologisch drama / romantiek / biopic