Portret.

David Cronenberg

                               

De obsessies van een cultregisseur

Op 30 juli gaat in de Belgische bioscopen Maps to the Stars in première. Deze nieuwe film van de Canadese cultregisseur David Cronenberg is een donkere satire over een disfunctionele Amerikaanse familie, waarin Cronenberg de entertainmentindustrie in Hollywood genadeloos op de korrel neemt als een oppervlakkig en egocentrisch milieu dat zijn eigen kinderen opvreet.

De prijs van de roem

Mia Wasikowska speelt in Maps to the Stars de vervreemde dochter Agatha, die na haar vrijlating uit een psychiatrische instelling, waar zij opgesloten werd voor pyromanie, weer contact zoekt met haar familie. Haar jongere, 13-jarige broer Benjie (Evan Bird) is een kindsterretje maar kampt al sinds zijn negende met een drugsverslaving, wat zijn ambitieuze moeder Cristina (Olivia Williams) er echter niet van weerhoudt om te proberen de filmcarrière van zoonlief weer op gang te trekken. Het gezinshoofd, dokter Stafford Weiss (John Cusack), profiteert als manipulatieve zelfhulpgoeroe van rijke celebrities. Eén van zijn klanten is Havana Segrand (Julianne Moore): een filmster op haar retour die in de schaduw van haar overleden, nog beroemdere moeder Clarice (Sarah Gadon) leeft. Agatha besluit om te solliciteren voor de job van persoonlijk assistente bij Havana, waarna familiegeheimen uitkomen, opgekropte frustraties afgereageerd worden en de dingen stilaan uit de hand lopen..

 Mia Wasikowska in Maps to the Stars.

Met echo's van onder meer kritische metafilms over de schaduwzijden van Hollywood, zoals Sunset Blvd. (1950) van Billy Wilder (bekijk de hele film hier), The Player (1992) van Robert Altman en Mulholland Drive (2001) van David Lynch (één van onze favoriete films), focust Cronenberg in Maps to the Stars vooral op de psychologie van de personages, wier levens stilaan desintegreren terwijl zij bezwijken onder de druk van hun omstandigheden. Zoals we van hem gewoon zijn, doet Cronenberg dat op zijn eigen, doorgedreven manier die hem de reputatie opleverde van één van de meest eigenzinnige en omstreden cineasten in de filmgeschiedenis.

Experimentele horror

Reeds in de jaren 70 verwierf Cronenberg een cultreputatie met bizarre low-budget horrorfilms zoals Shivers (1975), Rabid (1977) en The Brood (1979), waarin sciencefiction, lichamelijkheid, obsessies, wetenschappelijke experimenten, infecties, mutaties, verminkingen, geweld en seksualiteit terugkerende thema's zijn die Cronenberg als body horror-cineast ook in zijn latere films bleef aanboren voor zijn filosofische reflecties over vreemde kronkels in de condition humaine. 

In 1981 scoorde hij een hit met Scanners: een horrorthriller over een groep mensen die met telepathische en telekinetische krachten in staat zijn om iemands hoofd te laten ontploffen.

Scanners uit 1981.

Ook Cronenbergs bevreemdende Videodrome (1983) -over gewelddadige, psychoseksuele 'videohallucinaties'- werd een cultsensatie onder sciencefiction- en horroradepten.

Klaar voor het grotere werk, kreeg Cronenberg ruimere budgetten voor:

- zijn horrorthriller The Dead Zone (1983), naar de gelijknamige roman van de populaire Amerikaanse horrorauteur Stephen King, met Christopher Walken (één  van onze favoriete acteurs) in de hoofdrol van een man met paranormale gaven; 

- de uiterst succesvolle remake in 1986 van de griezelfilm The Fly, met Jeff Goldblum in de titelrol van een wetenschapper die na een misgelopen experiment muteert in een vlieg.

Filmposter van The Fly uit 1986.

In Cronenbergs psychologische thriller Dead Ringers (1988) ging de regisseur dieper in op zijn fascinatie voor identiteit, lichamelijkheid, erotiek en geweld, met een dubbelrol van Jeremy Irons als de identieke tweelingbroers Elliot Mantle en Beverly Mantle (twee van de beste movie villains aller tijden) die vrouwen misleiden in hun gynaecologische kliniek. 

Gelet op Cronenbergs filmografie, is het niet verwonderlijk dat hij een grote fan is van de romans van de Amerikaanse cultschrijver en notoire junkie William S. Burroughs. In 1991 waagde Cronenberg zich aan de verfilming van Naked Lunch: de semi-autobiografische, surrealistische en als onverfilmbaar geachte roman van Burroughs over de paranoïde hallucinaties van een ongediertebestrijder. 

Ook Crash (1996) was een bizar project, waarin Cronenberg personages volgt die seksueel opgewonden geraken van auto-ongelukken.

Metakritiek

De afgelopen jaren koos Cronenberg voor een wat klassiekere, minder controversiële aanpak in onder meer:

- zijn misdaadthrillers Eastern Promises (2007) en A History of Violence (2005), beide met Viggo Mortensen in de hoofdrol (lees ons biografische portret hier), hoewel met name A History of Violence ook shockerend geweld toont.

-  en Cronenbergs psychoanalytische Jung-biopic A Dangerous Method uit 2011 (lees onze recensie hier en bekijk de trailer hier).

 

Viggo Mortensen in A History of Violence.

Milder geworden met de jaren -Cronenberg is intussen 71- kruipt het bloed toch nog steeds waar het niet gaan kan en blijft de Canadees zijn publiek graag prikkelen en uitdagen, zoals blijkt uit de zwarte humor van de bijtende metakritiek op de filmindustrie die hij in Maps to the Stars verwerkte.

JN.

Maps to the Stars (Canada/USA/Duitsland/Frankrijk-2014): in de Belgische bioscopen vanaf 30 juli 2014.

Met: Mia Wasikowska, Robert Pattinson, John Cusack, Julianne Moore, Sarah Gadon, Carrie Fisher, Evan Bird en Olivia Williams.

Genre: psychosociaal drama / satirische tragikomedie / thriller

Klik op de oranje link voor de trailer: Maps to the Stars - trailer

De vijand in onszelf

Enemy  van Denis Villeneuve     ★★★★

Tweelingen, dubbelgangers, klonen en alter ego's zijn een onuitputtelijke bron van inspiratie voor schrijvers en kunstenaars. Wellicht omdat ze boeiende vragen oproepen over onze identiteit. Intuïtief beseffen we dat we geen vast omlijnde identiteit hebben. Dat we 'dieper' en onbekender zijn (zowel voor onszelf als voor anderen) dan we ons graag voordoen. "Je est un autre", schreef de Franse dichter Arthur Rimbaud terecht. 

Ook cineasten filosoferen graag over identiteit. Denk aan Alfred Hitchcocks visueel verbluffende meesterwerk Vertigo uit 1958 (één van onze favoriete films), met Kim Novak als de mysterieuze femme fatale die het hoofd van James Stewarts personage op hol brengt vanwege haar gelijkenis met een overleden vrouw. Of denk aan Dead Ringers van David Cronenberg uit 1988, met Jeremy Irons in een dubbelrol als de identieke tweeling gynaecologen die hun gelijkenis misbruiken om nietsvermoedende vrouwen te delen. Ook de fascinerende films van David Lynch gaan vaak over (gespleten) identiteit, zoals het visueel verbluffende neo noir psychoseksueel misdaadmysterie Lost Highway uit 1997 (lees onze recensie hier en bekijk de hele film hier) en het psychologisch portret Mulholland Drive uit 2001 (die beide ook behoren tot onze favoriete films). En vanaf 27 augustus kan u in de Belgische bioscopen gaan kijken naar Enemy (2013): een nieuw, erg boeiend psychologische relatiemysterie van de Canadese topregisseur Denis Villeneuve, met een dubbelrol van de Amerikaanse acteur Jake Gyllenhaal als twee mannen die uiterlijk zo sterk op elkaar lijken dat het de kijker na een tijdje begint te dagen dat het wel eens over één en dezelfde man zou kunnen gaan...   



Jake Gyllenhaal in zijn dubbelrol als Adam (links) en Anthony.

Spiegel

Enemy begint met een bizarre sequentie waarin Anthony (gespeeld door Jake Gyllenhaal) een donkere seksclub bezoekt waar een naakte vrouw op het punt staat een dikke spin te vertrappen. Vervolgens maken we kennis met Adam (ook vertolkt door Gyllenhaal): een alleenstaande geschiedenisprofessor die een seksuele relatie heeft met Mary (Mélanie Laurent). Op een dag huurt Adam een film waarin hij een figurant ziet die als twee druppels water op hem lijkt. Na wat speurwerk ontdekt Adam dat de acteur in kwestie Anthony Claire heet en getrouwd is met de zwangere Helen (Sarah Gadon). Wanneer Adam en Anthony afspreken om elkaar te ontmoeten en voor het eerst oog in oog staan met elkaar, lijkt het alsof zij in een spiegel staren. Zijn ze dubbelgangers? Tweelingbroers? Klonen? Of speelt Adams verbeelding hem parten? Is dit een donkere fantasie of vreemde droom? Is Adam gek aan het worden? Of is het Anthony die zich alles inbeeldt...?

Jake Gyllenhaal en Sarah Gadon in Enemy.

Spinnenwebben

Gebaseerd op de roman O Homem Duplicado van de Portugese schrijver José Saramago uit 2002 (in het Nederlands vertaald als De man in duplo), is Enemy het soort meerzinnige, gelaagde film dat als een kunstwerk openstaat voor verschillende interpretaties. Sommige interpretaties leiden echter tot contradicties. 

Mijn eigen interpretatie sluit aan bij wat regisseur Denis Villeneuve -bekend van Incendies uit 2010 (lees onze recensie hier en bekijk de trailer hier) en Prisoners uit 2013- zelf onthulde in interviews over Enemy: dat Anthony en Adam in feite dezelfde persoon zijn; dat ze als het ware twee verschillende kanten of 'maskers' zijn van dezelfde man (de woorden persoon en personage zijn trouwens afgeleid van het Latijnse persona, wat 'masker' betekent). De zelfzekere, vlot geklede Anthony vertegenwoordigt daarbij de sterke, libidineuze, overspelige en egocentrische kant van het hoofdpersonage. En de wat saaiere, introverte maar gevoelige Adam is zijn 'betere' helft. Zijn alter ego.

  

Mélanie Laurent als de minnares Mary.

Op deze manier bekeken, gaat Enemy over een ontrouwe man (Anthony) die zich voorneemt om zijn leven te beteren, zijn minnares (Mary) te verlaten en letterlijk en figuurlijk 'terug te keren' (als Adam) naar zijn zwangere vrouw (Helen). Vertelt vanuit Anthony's onderbewustzijn, toont Enemy dus hoe Anthony (ooit acteur en intussen geschiedenisprofessor) worstelt met de restanten van zijn bindingsangst omdat zijn huwelijk met zijn zwangere vrouw Helen ten koste gaat van zijn vrijheid. Vandaar de scènes waarin Adam als geschiedenisprofessor lesgeeft over de gevaren van dictaturen die mensen manipuleren om hun vrijheden te beperken. In dat opzicht ervaart het dubbelpersonage Adam/Anthony zijn huwelijk met Helen én zijn overspelige relatie met zijn minnares Mary in zekere zin als dictaturen. Dat verklaart ook het terugkerende spinnenmotief in Enemy. Voor Anthony zijn vrouwen gevaarlijke spinnen in wier verleidelijke web hij zich als een vlieg gevangen voelt en die zijn vrijheid opvreten. Hij voelt zich gevangen in zijn huwelijk met Helen. Gevangen in de seksuele aantrekkingskracht van Mary. En gevangen in zijn moeizame relatie met zijn dominante moeder (bijrolletje van Isabella Rossellini). 



Adam/Anthony ziet vrouwen als spinnen.

Ook zijn eigen verlangens vormen een duister web waarin Anthony/Adam verstrikt geraakte, wat gevisualiseerd wordt door shots van elektriciteitsdraden en gebroken glas die doen denken aan spinnenwebben. Zijn verlangens vormen dwangmatig terugkerende patronen: neurotische herhalingen waartegen hij wil vechten om de negatieve spiraal te doorbreken die ten koste gaat van zijn huwelijk. Villeneuve omschreef Enemy trouwens zelf als "een documentaire over de dictatuur van het onbewuste". Niet toevallig waarschuwt Adam zijn studenten voor de negatieve dialectiek van een zich herhalende geschiedenis die volgens de Duitse filosoof Hegel tijdens een eerste herhaling tragisch is en vanaf de tweede herhaling een farce wordt. Kortom, Anthony/Adam kampt niet alleen tegen de 'dictatuur' van vrouwen, maar probeert zich ook te verzetten tegen de dictator in zichzelf; tegen de donkere kant van zijn eigen persoonlijkheid. De 'Vijand' in de filmtitel Enemy is hij derhalve vooral zélf.

Maar wat dan met de scène waarin Anthony's vrouw Adam opzoekt aan de universiteit en zij zich gedraagt alsof zij Adam niet kent? Wel, waarschijnlijk doet zij alsof; begrijpt Helen dat haar man worstelt met een schizofrene psychose en speelt zij het 'spel' mee uit empathie en medelijden, in de hoop dat hij geneest van zijn overspelige neigingen en haar voortaan trouw blijft. Wanneer zij naar Anthony telefoneert, vlak na haar eerste ontmoeting met Adam, zie je trouwens dat Anthony pas antwoordt wanneer Adam net achter een muur verdwenen is, waardoor het perfect mogelijk blijft dat beide mannen identiek zijn. En wanneer Adam en Anthony elkaar ontmoeten, kan dat geïnterpreteerd worden als een monologue intérieur waarin het hoofdpersonage met de 'engel' en 'duivel' in zichzelf communiceert om de chaos in zichzelf te ordenen. "Chaos is order yet undeciphered", luidt het citaat van Saramago aan het begin van de film. Maar om de chaos in jezelf te ontcijferen, moet je eerst de sleutel hebben van de deur naar de duistere kamer van je eigen onderbewustzijn. En de moed om die deur te openen...

Mélanie Laurent en Jake Gyllenhaal in Enemy. 

Nachtmerrie

De vaak schaars belichte shots en de vale gelige kleuren, die als nicotine aan Enemy kleven, weerspiegelen de donkere, vuile kantjes van het hoofdpersonage en roepen een bevreemdende sfeer op die herinnert aan het surrealistische nachtmerrie-universum in de films van de Amerikaanse cultcineast David Lynch. Ook het griezelige relatiemysterie Possession van Andrzej Zulawski uit 1981 (lees onze recensie hier) en Roman Polanski's fascinerende psychologische thrillers Repulsion (1965) en Le locataire (1976) -ook films over obsessies en identiteitscrisissen- zijn niet veraf in Enemy.

Fascinerend

Jake Gyllenhaal overtuigt in zijn gevarieerde dubbelrol. Mélanie Laurent en Sarah Gadon geven hem daarvoor onbaatzuchtig alle ruimte. Samen met het interessante scenario (geschreven door Javier Gullón), de geloofwaardige special effects (bijvoorbeeld in de shots waarin Anthony en Adam samen te zien zijn) en de beheerste regie van Villeneuve levert dat een fascinerend mysterie waarover u nog urenlang zal kunnen doorbomen op café.

Vicieuze cirkel?

Enemy is het soort film dat blijft rondspoken in je hoofd. Al was het maar voor de bizarre slotscène, die ongetwijfeld de geschiedenis ingaat als één van de meest angstaanjagende filmeindes ooit. Wij begrepen dat einde als een mogelijke (vicieuze) cirkel. Herinner u dat Adam een film huurde. De titel van die (fictieve) film is Where There's a Will, There's a Way. Waar een wil is, is een weg; een weg naar een beter (gezins)leven. Wég van een slechte, dubieuze moraal. Zo niet herhaalt de geschiedenis van Anthony/Adam zich in een tragische farce. De raadselachtige slotscène suggereert echter dat Anthony/Adam op het punt staat te hervallen in oude, slechte gewoontes en dat hij dat plots ook beseft; dat hij opnieuw de gevangene dreigt te worden van zijn eigen duistere verlangens, zijn bindingsangst en zijn getroebleerde vrouwenbeeld waarin hij vrouwen ziet als verleidsters, manipulators en dictators. Dat hij zijn eigen grootste vijand blijft en die interne boosdoener zal moeten overwinnen met de liefde voor zijn vrouw. Dat onze geduchtste tegenstander zich inderdaad schuilhoudt in onszelf.

JN.

Enemy (Canada/Spanje-2013): in de Belgische bioscopen vanaf 27 augustus 2014.

Met: Jake Gyllenhaal, Sarah Gadon, Mélanie Laurent en Isabella Rossellini.

Genre: psychologische thriller / mysterie

Klik op de oranje link voor de trailer: Enemy - trailer