De ijdele illusies van een nobody

Reality  van Matteo Garrone     ★★½

Aniello Arena als Luciano.

De goedlachse Napolitaanse visboer en family man Luciano (hoofdrol van Aniello Arena) is het prototype van de Italiaanse 'plantrekker'. Zo verkoopt hij niet alleen vis, maar drijft hij ook een dubieus handeltje in keukenrobots. Op aandringen van zijn kinderen, neemt Luciano deel aan de audities voor Grande Fratello: de Italiaanse versie van het populaire tv-programma Big Brother. Luciano gelooft dat zijn deelname aan de reality soap verzekerd is en hij begint al te dromen van roem en rijkdom. Wanneer hij na zijn auditie niets meer hoort van de producers, meent Luciano dat ze hem stiekem in de gaten houden in afwachting van zijn selectie. Zijn hybris, paranoia en obsessie nemen steeds groteskere vormen aan en brengen hem ook in conflict met zijn vrouw...

Iedereen beroemd

Net als de tragikomedies The King of Comedy (1982) van Martin Scorsese (één van onze favoriete komedies; bekijk de hele film hier) en Iedereen beroemd! (2000) van Dominique Deruddere, gaat de nieuwe Italiaanse tragikomedie Reality (2012) over het wanhopige verlangen van een nobody om een somebody te worden. De prozaïsche werkelijkheid van Luciano's dagelijkse leven staat in schril contrast met zijn optimistische perceptie van de glitter en glamour in het nochtans oppervlakkige wereldje van al even oppervlakkige tv-vedettes, waardoor Luciano de waarde van zijn familie en vrienden vergeet. Hij neemt zijn dromen voor werkelijkheid en kan geen onderscheid meer maken tussen schijn en zijn.

Brood en spelen

Luciano's tragikomische lotgevallen weerspiegelen het bredere maatschappelijke lot van de meeste Italianen: in de greep van een corrupte overheid die hen onder leiding van de machtsgeile mediamagnaat en premier Silvio Berlusconi aan de rand van het bankroet bracht, zoeken de doorsnee Italianen afleiding van hun marginale bestaansvoorwaarden in zinledig, voyeuristisch vermaak. Luciano's zelfbedrog lijkt een aberratie, maar is anno 2012 in feite haast overal schering en inslag: ook elders in de wereld vergapen zich dagelijks uit verveling en verslaving talloze kijkers aan ijdele 'beroemdheden' zonder verdienste die hun roem aan niets anders te danken hebben dan aan het perpetuum mobile van hun inhoudsloze media exposure.

Het leven zoals het is?

Luciano's verhaal vertrekt dus vanuit een interessante premisse. Maar regisseur Matteo Garrone doet er te weinig mee. Reality lost de verwachtingen daarom niet helemaal in en is minder beklijvend dan Garrone's vorige film, het rauwe maffiadrama Gomorra uit 2008, waarin Garrone de zelfkant van de Italiaanse samenleving veel indringender evoceerde. De gebreken van Reality zijn niet alleen te wijten aan het scenario, maar ook aan de montage, waarvan het ritme soms te wensen overlaat.

Anderzijds valt niets aan te merken op de vertolkingen: de kleurrijke personages lijken zo van de Napolitaanse straten geplukt en de cast acteert met zoveel naturel dat de film ook zelf op een reality soap lijkt. 

De kitscherige aanblik van het hedendaagse Napels (let op de schreeuwerige garderobe van de personages) steekt sterk af tegen de vale, melancholische pasteltinten van de plekjes waar de stad nog haar traditionele karakter bewaard heeft (zoals de volkse huurkazerne waar Luciano woont). Met zijn afwisseling tussen een bijna documentaire beeldtaal en meer theatrale, naar de films van Federico Fellini verwijzende mise-en-scènes, lijkt regisseur Garrone in Reality de aandacht te willen vestigen op het feit dat 'het leven zoals het is' in Italië de afgelopen decennia fundamenteel veranderd is. En dat er op dat vlak geen enkele reden is tot euforie. Integendeel: net zoals Luciano, glijden ook in werkelijkheid steeds meer Italianen af naar een illusoir, virtueel en individualistisch wereldje dat nog maar weinig gemeen heeft met de tastbare en joviale gemeenschapszin waaraan het mediterrane schiereiland zijn warme, gastvrije reputatie te danken heeft. De mooie, lichtvoetige muziek van Alexandre Desplat in Reality lijkt dat op een ironiserende wijze te beamen.

Reality kreeg op het voorbije Filmfestival van Cannes de Grand Prix van de jury.

JN.

Reality (Italië/Frankrijk-2012): in de Belgische bioscopen vanaf 7 november 2012.

Met: Aniello Arena, Loredana Simioli en Nando Paone.

Genre: tragikomedie / psychosociaal familiedrama

Klik op de oranje link voor de trailer: Reality – trailer

Interview.

Dominique Deruddere

over geweld op het scherm

"Mensen hebben geen films nodig om gewelddadig te zijn"



Dominique Deruddere.

In 1969 voltooide de Amerikaanse regisseur Sam Peckinpah zijn beroemde western The Wild Bunch: een film die destijds zo gewelddadig en nihilistisch overkwam dat hij toen een verhit maatschappelijk debat ontlokte over de morele verantwoordelijkheid van cineasten. Vandaag, ruim 40 later, is geweld op het grote en kleine scherm intussen dagelijkse kost geworden. De Vlaamse cineast Dominique Deruddere twijfelt er naar eigen zeggen echter aan of dat een negatieve invloed heeft.

Interview door Joeri Naanai

The Wild Bunch werd na zijn release in 1969 door heel wat cinefielen geprezen voor zijn compromisloze realisme, zijn vernieuwende filmtechnische kwaliteiten (waaronder de snedige multi-angle en quick-cut montage) en zijn boeiende inhoud. Anderen veroordeelden de western als een gratuite verheerlijking van geweld die een nefaste invloed zou hebben op het gedrag van de kijkers.

De confronterende manier waarop regisseur Sam Peckinpah (1925-1984) het geweld in beeld bracht, stond in schril contrast met de gekunstelde wijze waarop dat voordien in films doorgaans gebeurde. Tot het einde van de jaren 60 bleef geweld op het scherm meestal beperkt tot vermakelijke knokpartijen, onrealistische vuurgevechten en heroïsche oorlogsscènes. Peckinpah daarentegen toonde geweld zoals het in werkelijkheid aanvoelt: rauw, wreed, genadeloos en shockerend. Net zoals Clint Eastwood dat ruim 20 jaar later zou doen in zijn meesterwerk Unforgiven (één van onze favoriete westerns en ook één van onze favoriete road movies en één van onze favoriete films tout court): een briljante antiwestern waarin het geweld niet gebanaliseerd of verheerlijkt maar integendeel aangeklaagd wordt als ontwrichtend voor slachtoffers én daders (bekijk de trailer van Unforgiven hier en een filmfragment hier). Bovendien was Peckinpah één van de eerste regisseurs die geweld letterlijk naar de voorgrond bracht: met close-ups van verbeten gezichten, lange actiesequenties in slow motion en rondspattend bloed. Dat deed heel wat stof opwaaien in een tijd toen kogels blijkbaar geen zichtbare wonden aan een filmpersonage toebrachten. Peckinpah toonde immers onverbloemd wat kogels in het échte leven kunnen aanrichten.

Screenshot van een bloederige actiescène in The Wild Bunch.

Homo homini lupus

The Wild Bunch had een grote invloed op cineasten zoals Martin Scorsese en Quentin Tarantino (die beiden behoren tot onze favoriete regisseurs). Volgens Tarantino is deze western een quasi "perfecte film" (lees zijn lijstje van volgens hem zeven "perfecte" films hier). Ook Scorsese en Tarantino krijgen vaak kritiek vanwege het geweld in hun films. En net als Peckinpah, verdedigen zij zich door te beklemtonen dat zij vanuit dramatische en/of esthetische overwegingen geweld tonen, niet omwille van puur commerciële redenen zoals in de meeste main stream actiefilms.

Ook in The Wild Bunch moet het geweld begrepen worden tegen de achtergrond van het verhaal en de 'filmtaal' van de regisseur. The Wild Bunch is een film over de overgang van het wilde westen -waarin de codes van trouw, eer, vriendschap en wraak golden- naar de geïndustrialiseerde maatschappij, waarin die traditionele codes plaats moesten ruimen voor de opportunistische heerschappij van geld en techniek. In plaats van het winstbejag en de machtswil van de mens te verbloemen, legde Peckinpah die gebreken onder een vergrootglas. Daarmee zat hij op dezelfde golflengte als andere bekende beeldenstormers, zoals Stanley Kubrick (onze favoriete regisseur) en Arthur Penn, in wier films de mens ook ontmaskerd wordt als een wezen dat gedreven wordt door begeerte, eigenbelang en agressie. Of zoals de Engelse filosoof Thomas Hobbes onze soort reeds treffend omschreef in de 17de eeuw: "Homo homini lupus." (De mens is een wolf voor zijn medemens)

William Holden in The Wild Bunch.

Balleten van geweld

De Vlaamse cineast Dominique Deruddere is naar eigen zeggen een fan van The Wild Bunch: "Toen ik The Wild Bunch in de jaren 70 voor het eerst zag, vond ik het een heel goede film. Peckinpah was de eerste regisseur die geweld op een bijna choreografische manier in beeld bracht. Tarantino heeft blijkbaar goed gekeken naar Peckinpahs 'balletten van geweld'. Ik heb eigenlijk geen probleem met geweld in films. Agressie en geweld zijn van nature aanwezig in de mens. Mensen hebben geen films nodig om gewelddadig te zijn. Moraalridders die beweren dat de films uit Hollywood de oorzaak zijn van het geweld in onze samenleving, vertellen onzin. Dat komt op hetzelfde neer als beweren dat iedereen op elkaar verliefd wordt na het bekijken van een romantische film."

Moeten kinderen beschermd worden tegen gewelddadige beelden?

Deruderre: "In horrorfilms wordt vaak zinloos geweld getoond. Mij kan dat niet boeien, maar ik merk dat het voor mijn kinderen niet bloederig genoeg kan zijn. Maar betekent dat dan dat je hen moet verbieden om naar dat soort films te kijken? Wat kinderen op het nieuws zien, is doorgaans veel gewelddadiger dan wat ze in films zien. Een vliegtuig dat zich live in een WTC-toren boort, dàt is pas geweld. Ik scherm mijn kinderen niet af. Ze kunnen zich maar beter voorbereiden op de harde werkelijkheid."

In uw eigen films komt nochtans weinig geweld voor.

Deruddere: "Ja, dat klopt. Ik kan me geen enkele gewelddadige scène in mijn films voor de geest halen. Ik ben blijkbaar een zachtaardig persoon. Ik ben bang van geweld. Tijdens mijn jeugd in Leopoldsburg was ik meer dan eens getuige van serieuze vechtpartijen tussen Hells Angels en de soldaten die in Leopoldsburg gelegerd waren. Maar ik heb er nooit aan deelgenomen. Ik heb er ook de fysiek niet voor. (lacht) Ik ga conflicten altijd uit de weg, en dat merk je aan mijn films. Sam Peckinpah daarentegen was naar verluidt zelf een vrij agressieve man. Ik heb ooit samengewerkt met een geluidsmixer die voordien voor Peckinpah gewerkt had. Hij zei me dat Peckinpah in de studio ooit een kogel in het plafond schoot en dat hij regelmatig whiskyflessen tegen de muur stukgooide."

Sam Peckinpah: "In elk van ons schuilt een gewelddadige persoon."

Achter de façade

Peckinpah was zich overigens reeds tijdens de opnames van The Wild Bunch bewust van de verdeelde reacties die zijn film zou veroorzaken. Zelf zei hij daarover: "Ik wilde de façade van het 'propere' filmgeweld uit Hollywood neerhalen en ontmaskeren als een leugen: het eerst opentrekken zodat de kijker er in opgaat en er op een voorspelbare manier op reageert, en er vervolgens een draai aan geven zodat het niet meer vermakelijk is, maar veeleer misselijkmakend wordt. Geweld is lelijk, brutaal en bloedig. Het is geen onschuldig spel. Het is niet cowboy en indiaantje spelen. Het is iets verschrikkelijks. En toch veroorzaakt het een zekere opwinding, want in elk van ons gaat tot op zekere hoogte een gewelddadige persoon schuil."  

The Wild Bunch (USA-1969): beschikbaar op dvd en blu-ray disc.

Met: William Holden, Ernest Borgnine, Robert Ryan, Edmond O'Brien, Warren Oates, Ben Johnson, Jaime Sánchez en Emilio Fernández.

Genre: western / avontuur