Een horrordrama over eenzaamheid en religieus fanatisme

Saint Maud  van Rose Glass     ★★★ 

De korte proloog van het Britse psychosociale horrordrama Saint Maud uit 2019 toont hoe de jonge Britse verpleegster Katie (gespeeld door Morfydd Clark) er tijdens een dodelijk incident niet in slaagt om een patiënt te reanimeren.

Flash forward: Katie is intussen ontslagen, heeft zich bekeerd tot het katholicisme en noemt zich nu Maud. Als een diepgelovige en toegewijde christen gaat zij in een Brits kuststadje als palliatieve thuisverpleegster aan de slag in de woning van de doodzieke Amanda (Jennifer Ehle). 

Jennifer Ehle als Amanda (links) en Morfydd Clark als Maud.

Amanda is een Amerikaanse vrouw van middelbare leeftijd die lijdt aan terminale kanker. Ooit was zij een bekende danseres en choreografe, maar nu kwijnt zij weg in haar grote huis, waar zij omringd wordt door oude foto's en dansmemorabilia die haar herinneren aan betere tijden. Verwijzend naar het door Gloria Swanson vertolkte filmpersonage Norma Desmond, die in de film noir-klassieker Sunset Blvd. (1950) van Billy Wilder eenzaam wegkwijnt in haar riante villa terwijl zij zich als voormalige filmster vastklampt aan haar verleden (bekijk de hele film hier), wordt Amanda in Saint Maud gewaarschuwd door een vriend van haar: "You're getting dangerously Norma Desmond." Amanda drinkt graag alcohol, is lesbisch (of biseksueel?) en krijgt soms bezoek van de jonge prostituee Carol (Lily Frazer), die tegen betaling seks heeft met Amanda. Dat 'zondige' gedrag kan volgens de eenzame (en jaloerse?) Maud echter niet door de beugel en zij is vastbesloten om Amanda's hedonistische en atheïstische ziel te redden, zodat Amanda deel zou kunnen hebben aan Gods Glorie. Mauds fanatieke geloof en opdringerige bekeerzucht ontsporen echter tot confrontaties die de film doen evolueren van een onheilspellend psychosociaal drama naar een horrorthriller...

Beloftevol debuut

Saint Maud is het zelfgeschreven langspeelfilmdebuut van de Engelse regisseuse Rose Glass. Het is een beloftevol debuut. Ondanks het beperkte filmbudget waarover Glass beschikte, slaagde zij er immers in om van Saint Maud een intrigerend en sfeervol psychosociaal horrordrama over eenzaamheid en religieus fanatisme te maken. 

Morfydd Clark als Maud.

Een eenzame ziel in de ban van God

Afgezien van het dodelijke incident in de proloog, komen we aanvankelijk niet veel meer te weten over het verleden van het titelpersonage Maud. Maar het wordt al gauw duidelijk dat zij eenzaam en wellicht getraumatiseerd is, en dat zij op fanatieke wijze haar geloof in God beleeft. Als kijker voel je meteen dat er iets niet in de haak is met Maude, bijvoorbeeld tijdens de omineuze scène waarin zij met een vreemde blik in de ogen langzaam de trap in Amanda's huis opwandelt en daarbij tegen de muur aanleunt, wat ons deed denken aan de scène in het Poolse religieuze drama Matka Joanna od aniołów (Engelstalige titel: Mother Joan of the Angels) van Jerzy Kawalerowicz uit 1961 waarin de schijnbaar (door de duivel?) bezeten moeder-overste Joanna met een waanzinnige glimlach dicht tegen de kloostermuur sluipt. Saint Maud herinnert ons tevens aan Carrie uit 1976 (één van onze favoriete horrorfilms) en The Exorcism of Emily Rose uit 2005: ook psychosociale horrordrama's waarin de vrouwelijke titelpersonages worstelen met eenzaamheid en religieus zondebesef.

De geslaagde spanningsopbouw in de eerste helft van Saint Maud, die aanvoelt als een claustrofobisch huis clos-thrillerdrama à la Whatever Happened to Baby Jane? van Robert Aldrich uit 1962, wordt echter onderbroken na de scène waarin Maud tijdens het verjaardagsfeestje van Amanda vernederd wordt door Amanda en haar gasten. Dat is een keerpunt in de film, waarna Maud zich verraden voelt door God en hervalt in oude 'zondige' gewoontes uit de tijd toen zij zich nog niet bekeerd had tot het katholicisme. Zo komen we meer te weten over Mauds verleden, maar het gaat ten koste van de spanning. 

Bovendien bezondigt actrice Morfydd Clark zich soms aan overacting, bijvoorbeeld tijdens de scène waarin Maud eenzaam in een café zit en kunstmatig lacht om de aandacht te trekken van een groepje jongeren die zich aan een naburig tafeltje vermaken. Ook tijdens de scène waarin Maud met haar gsm belt naar haar voormalige verpleegster-collega Joy (Lilly Knight) acteert Clark geforceerd, waardoor de overgang van de zelfzekere christen Maud naar de hulpeloze en zondige Maud te abrupt aanvoelt.  

Bezeten door God, de duivel of waanzin?

Mauds eenzaamheid verklaart haar devote toewijding aan God, die haar existentiële steunpilaar is. Haar geloof gaat echter zo ver dat zij als masochistische boetedoening voor haar eigen zonden nagels in haar schoenen begint te dragen. Tegen dan hebben we als kijker reeds begrepen dat Maud een labiele vrouw is wier getroebleerde psychosociale zielenroerselen gevaarlijk dicht aanleunen bij godsdienstwaanzin.  

De finale van Saint Maud verrast maar voelt tegelijk toch onontkoombaar en dus toepasselijk aan, met een zeer kort (bijna subliminaal) maar gruwelijk en aangrijpend slotbeeld dat de mogelijkheid van een louter psychologische (en dus geen bovennatuurlijke) interpretatie van Mauds gedrag openlaat. Die ambivalentie, die de kijker doet afvragen of Maud bezeten is door goddelijke en/of duivelse krachten dan wel of zij zich laat meeslepen door haar eigen verbeelding als gevolg van posttraumatische stress, eenzaamheid en religieus fanatisme, ligt in de lijn van ambivalente horrordrama's zoals Roman Polanski's Repulsion uit 1965 en Rosemary's Baby uit 1968 (ook één van onze favoriete horrorfilms) en tevens één van onze favoriete films tout court), The Entity van Sidney J. Furie uit 1982 en The Exorcism of Emily Rose uit 2005 van Scott Derrickson: ook films die spelen met de vage grens tussen werkelijkheid en verbeelding. Ook het aangrijpende Roemeense liefdesdrama Beyond the Hills  (2012) van Cristian Mungiu spookte door ons hoofd tijdens het bekijken van Saint Maud, want Beyond the Hills (lees onze recensie hier) is ook een ambivalente film over eenzaamheid, onbegrip, obsessie en religieuze toewijding waarin wordt opengelaten of één van beide vrouwelijke hoofdpersonages bezeten is door de duivel dan wel onderhevig is aan een psychose.

Sfeervol, maar niet spannend genoeg

Saint Maud is vakkundig in beeld gebracht, dankzij de sfeervolle belichting en fotografie, het groezelige set design à la David Lynch dat tot op zekere hoogte vintage en dus tijdloos aanvoelt, met een sober kleurenpalet (veel groen, donkergeel, bruin en donkerrood), en de degelijke montage.

De omineuze soundscapes daarentegen zijn vaak te nadrukkelijk en kunnen niet verhullen dat Saint Maud, hoewel een interessant psychosociaal horrordrama, niet spannend genoeg is. 

JN.

Saint Maud (Groot-Brittannië-2019): beschikbaar op dvd en blu-ray disc.

Met: Morfydd Clark en Jennifer Ehle.

Genre: psychosociaal drama / horror / thriller / religie

Gestolen jeugd

My Little Princess  van Eva Ionesco     ★★

Parijs, jaren 70. De tienjarige Violetta (gespeeld door Anamaria Vartolomei) woont bij haar Roemeense overgrootmoeder omdat Violetta's moeder Hanna (Isabelle Huppert) als een egocentrische bohémienne door het leven gaat. In plaats van voor haar dochter te zorgen, jaagt Hanna haar eigen geluk na door een artistieke leefwereld te creëren waarin aanvankelijk geen plaats lijkt voor Violetta.

Jeugdtrauma's

Anamaria Vartolomei als Violetta.

Isabelle Huppert als Hanna.

Hanna komt af en toe op bezoek bij haar dochter.  Op een dag besluit zij om Violetta op te maken, aan te kleden als een modepop en te fotograferen in erotiserende poses alsof het kind Marlene Dietrich was. Violetta is haar kleine prinses, haar nimfijn; een Shirley Temple-kloontje waarmee Hanna haar eigen verborgen jeugdtrauma's probeert te compenseren. 

Labiel

Hanna heeft onmiskenbaar een labiele persoonlijkheid. Naar eigen zeggen lijdt zij aan fysiofobie: 'claustrofobie van het vlees'. Violetta's afwezige vader wordt door Hanna beschreven als "een fundamenteel gebrek van de natuur". De dood beschouwt Hanna als "een feest". Ze zoekt schoonheid in een lelijke wereld, maar focust daarbij vooral op de uiterlijke schoonheid der dingen. Bovendien misbruikt zij haar 'moederliefde' als een chantagemiddel om Violetta voor haar artistieke kar te spannen. Hanna heeft immers een hekel aan wat zij de mediocriteit van de massa noemt. Ze geeft haar dochtertje Georges Bataille te lezen en gebruikt haar als een rekwisiet in bizarre, vaak morbide studio-ensceneringen die steeds compromitterender worden.

Violetta beseft dat haar moeder haar misbruikt om zelf aandacht te krijgen. Toch begint het kind zich stilaan te gedragen als haar moeder...

Drama queens

Gebaseerd op een autobiografisch scenario van de Franse, debuterende regisseuse Eva Ionesco -die zelf ooit als kind naakt moest poseren voor de lens van haar moeder- is haar recente langspeelfilmdebuut My Little Princess (2011) een interessante studie van een totaal ontspoorde moeder-dochter-relatie.

De Franse topactrice Isabelle Huppert heeft genoeg charisma als de flamboyante moeder Hanna. En Anamaria Vartolomei geeft blijk van haar vroegrijpe maturiteit als actrice in haar vertolking van de dochter Violetta.

Visueel blijft de film echter wat in gebreke. En het theatrale getouwtrek tussen beide drama queens werkt na een tijdje behoorlijk op de zenuwen. 

My Little Princess deed ons soms denken aan:

- de Amerikaanse film noir-klassieker Sunset Blvd. van Billy Wilder uit 1950 (bekijk de hele film hier), waarin de vergankelijkheid van roem en van uiterlijke schoonheid centraal staat; 

- het ophefmakende drama Lolita uit 1962 van Stanley Kubrick (onze favoriete regisseur), naar de gelijknamige schandaalroman uit 1955 van de Russisch-Amerikaanse Vladimir Nabokov, over een literatuurprofessor van middelbare leeftijd die hopeloos verliefd wordt op een 14-jarig meisje;

- en het gezinsdrama Mommie Dearest van Frank Perry uit 1981, waarin Faye Dunaway in de huid kruipt van de beroemde Amerikaanse filmdiva Joan Crawford (één van de mooiste filmgodinnen aller tijden), die haar adoptiedochter Christina  jarenlang mishandelde (althans volgens de memoires van Christina, waarop deze film gebaseerd is).

My Little Princess kan echter op geen enkel vlak tippen aan de voormelde films, want daarvoor is het langspeelfilmdebuut van Eva Ionesco gewoon niet goed genoeg.  

Vicieuze cirkel

Violetta moet boeten voor haar moeders eigen jeugdtrauma's.

Is er iets wreders dan je eigen kind te verlaten en daarbij te zeggen dat je nooit meer terugkomt, zoals Hanna zegt tegen Violetta in My Little Princess?  Wat drijft ouders om het geluk van hun kind ondergeschikt te maken aan de bezwering van hun eigen demonen? Soms nemen ouders, al of niet doelbewust, wraak op hun kinderen voor het leed dat hen ooit zelf is aangedaan. Zo geven deze ouders hun (jeugd)trauma's door aan hun eigen kinderen: een vicieuze cirkel die soms generaties doormaalt en alleen kan doorbroken worden wanneer ouders de wijze woorden van de Perzische poëet Khalil Gibran ter harte nemen:

"Uw kinderen zijn uw kinderen niet. Zij zijn de zonen en dochters van 's levens hunkering naar zichzelf. Zij komen door u, maar zijn niet van u, en hoewel ze bij u zijn, behoren ze u niet toe. U mag hen uw liefde geven, maar niet uw gedachten, want zij hebben hun eigen gedachten. U mag hun lichamen huisvesten, maar niet hun zielen, want hun zielen wonen in het huis van morgen, dat u niet bezoeken kan, zelfs niet in uw dromen. U mag proberen hun gelijke te worden, maar tracht hen niet aan u gelijk te maken. Want het leven gaat niet terug, noch blijft het dralen bij gisteren. Jullie zijn de bogen, waarmee uw kinderen als levende pijlen worden weggeschoten. De boogschutter ziet het doel op de weg van het oneindige, en hij buigt u met zijn kracht opdat zijn pijlen snel en ver zullen vliegen. Laat het gebogen worden door de hand van de boogschutter een vreugde voor u zijn: want zoals hij de vliegende pijl liefheeft, zo mint hij ook de boog die standvastig is."

Moeders die hun dochter willen inschrijven in de schoonheidswedstrijd, auditie of talentenjacht die ze zelf ooit verloren hebben of haar op een andere manier willen belasten met eigen, nooit gerealiseerde ambities zouden eerst bovenstaand gedicht eens moeten (her)lezen. Of kijken naar wat Hanna en Violetta overkomt in My Little Princess... 

JN.

My Little Princess (Frankrijk-2011): in de Belgische bioscopen vanaf 12 oktober 2011.

Met: Isabelle Huppert, Anamaria Vartolomei en Georgetta Leahu.

Genre: psychologisch familiedrama / kunstfilm