De favoriete films van cineast Denis Villeneuve

 

De veelzijdige en getalenteerde Canadese cineast Denis Villeneuve verwierf internationale bekendheid als regisseur van onder meer:

- Incendies uit 2010 (lees onze recensie hier en bekijk de trailer hier)

- Prisoners uit 2013

- Enemy uit 2013 (lees onze recensie hier en bekijk de trailer hier)

- Sicario uit 2015 (bekijk de trailer hier)

- Arrival uit 2016 (lees onze recensie hier en bekijk de trailer hier)

- Blade Runner 2049 uit 2017 (een visueel meesterwerk)

- Dune uit 2021 (bekijk een compilatie van betoverende beelden hier)

- en Dune: Part Two uit 2024.

In een interview voor het cinefiele online sociaal platform Letterboxd onthulde Villeneuve in februari van dit jaar zijn 5 favoriete films aller tijden:

Top 5

van Denis Villeneuve

1. 2001: A Space Odyssey van Stanley Kubrick uit 1968

2. Apocalypse Now van Francis Ford Coppola uit 1979

3. Persona van Ingmar Bergman uit 1966

4. Blade Runner van Ridley Scott uit 1982

5. Close Encounters of the Third Kind van Steven Spielberg uit 1977  

Bekijk het korte interview met beknopte toelichting van Denis Villeneuve hieronder:

 

(Klik op de playbutton en dan rechtsonder bij instellingen op "Kwaliteit" en op 720p of 1080p voor hogere beeldkwaliteit)

Genre: interview

Klik op de oranje link voor onze eigen selectie van onze favoriete films aller tijden: Onze favoriete films: Top 35

Dune (2021) - compilatie van betoverende beelden

Sinds de publicatie in 1965 van de populaire sciencefictionroman Dune (geschreven door de Amerikaanse sciencefictionauteur Frank Herbert), hebben verschillende cineasten zich gewaagd aan de verfilming van dit avontuurlijke sciencefictiondrama. Onder anderen de Chileense cultregisseur Alejandro Jodorowsky probeerde het in de jaren zeventig, maar zijn versie geraakte nooit voltooid wegens een gebrek aan financiering van het uit de pan rijzende productiebudget. In 1984 kwam eindelijk een verfilming van Dune uit in de bioscoop, ditmaal van de Amerikaanse cultcineast David Lynch (één van onze favoriete regisseurs), maar die versie kreeg destijds heel wat negatieve kritiek en flopte aan de kassa. 

Intussen loopt sinds 15 september 2021 het eerste deel van een nieuwe verfilming van Dune in de Belgische zalen, geregisseerd door de getalenteerde Canadese cineast Denis Villeneuve. 

Villeneuve is als regisseur zeer vertrouwd met sciencefiction, want hij blikte in 2016 reeds het geslaagde existentiële sciencefictiondrama Arrival in (lees onze recensie hier). Een jaar later, in 2017, durfde Villeneuve zelfs voor de dag komen met Blader Runner 2049: een (overigens uitstekende en visueel verbluffende) sequel op de briljante (ook visueel verbluffende) en erg invloedrijke sciencefictionklassieker Blade Runner van Ridley Scott uit 1982 (lees onze recensie van de eerste Blade Runner hier en bekijk de trailer hier).   

Met Arrival en Blade Runner 2049 bewees Villeneuve reeds dat hij een oog heeft voor het enorme visuele potentieel van sciencefiction. Dat bevestigt hij met zijn verfilming van Dune, want zijn versie is (net als Blade Runner 2049) een visueel meesterwerk.

Spijts de degelijke vertolkingen van hoofdrolspeler Timothée Chalamet en van o.a. Rebecca Ferguson, Oscar Isaac, Charlotte Rampling en Dave Bautista, had Villeneuve's Dune spannender en meeslepender gekund. Maar deze sfeervolle versie is op elk vlak sowieso een lust voor het oog dankzij het uitstekende production design, de knappe art direction, de indrukwekkende decors en ruimteschepen, de geslaagde special effects, visual effects en computeranimatie, de creatieve kostuums en het briljante camerawerk van Greig Fraser en diens ploeg. 

Dat kan u zelf vaststellen in onderstaande compilatievideo met betoverende shots uit de nieuwe Dune.

(Klik op de playbutton en dan rechtsonder bij instellingen op "Kwaliteit" en op 720p, 1080p, 1440p of 2160p voor hogere beeldkwaliteit)

Genre: sciencefiction / avontuur / drama / actie

Vernederd door armoede

Where Is Kyra?  van Andrew Dosunmu     ★★★½

Sinds haar huwelijk op de klippen liep, woont Kyra (titelrol van Michelle Pfeiffer) weer in bij haar intussen hoogbejaarde en zorgbehoevende moeder (gespeeld door Suzanne Shepherd) in Brooklyn, New York. Kyra zoekt naar werk, maar geraakt als vrouw van middelbare leeftijd maar niet aan een degelijke job, waardoor ze financieel afhankelijk is van haar gepensioneerde moeder. Wanneer haar moeder plots overlijdt, stapelen Kyra's schulden zich op. Ze vindt troost en steun in de armen van de sympathieke taxichauffeur Doug (Kiefer Sutherland), maar die heeft het zelf ook niet breed. Kyra dreigt af te glijden naar armoede. Haar toekomst ziet er niet rooskleurig uit...

Michelle Pfeiffer als Kyra.

Mistroostig

Where Is Kyra? is een psychosociaal drama dat begin 2017 in première ging op het Sundance Film Festival. Het is de derde langspeelfilm van de Nigeriaanse fotograaf en cineast Andrew Dosunmu, die eerder de drama's Restless City (2011) en Mother of George (2013) inblikte. Voordien had Dosunmu al bekendheid verworven met zijn muziekvideo's voor o.a. Isaac Hayes, Tracy Chapman, Wyclef Jean en Aaron Neville. 

Gebaseerd op een zelfgeschreven verhaal, geeft Dosunmu in Where Is Kyra? met zijn karakterstudie van het getroebleerde titelpersonage een gezicht aan de talloze anonieme enkelingen die dagelijks worstelen om de eindjes aan elkaar te knopen in onze door inflatie, recessie en werkloosheid geplaagde economie. Dat zorgt voor vernederende toestanden, zoals de scène waarin de laag gezonken Kyra onaangekondigd op bezoek gaat bij haar ex-man en diens nieuwe vrouw om geld te lenen. De filmtitel Where Is Kyra? verwijst naar een vraag die in het slot van de film gesteld wordt door een personage dat op zoek is naar Kyra. Waarom dat personage op zoek is naar Kyra verklappen we hier niet, maar ook die reden illustreert dat armoede kan leiden tot vernederende beslissingen. De filmtitel kan ook figuurlijk begrepen worden: wanneer Kyra in de spiegel kijkt en zich opmaakt voor haar zoveelste sollicitatiegesprek, lijkt zij zich af te vragen 'waar' zij is; waar haar jeugd, hoop en levenslust gebleven zijn.

Uit financiële noodzaak aanvaardt Kyra deeltijdse, slechtbetaalde baantjes.

Michelle Pfeiffer (lees ons biografisch portret hier) is intussen 60 jaar en dus niet meer de jonge beauty queen die in 1978, alvorens ze actrice werd, de schoonheidswedstrijd Miss Orange County won. Haar subtiele vertolking van Kyra toont echter aan dat zij nog steeds beschikt over het charisma waarmee zij ons de voorbije decennia vaak aan het scherm kluisterde (denk bijvoorbeeld aan haar memorabele rollen in Scarface, The Witches of Eastwick, Dangerous Liaisons, The Fabulous Baker Boys, Frankie and Johnny, Batman Returns, The Age of Innocence en Stardust). Pfeiffers tegenspeler Kiefer Sutherland is uitstekend in zijn onbaatzuchtige bijrol als Kyra's love interest Doug.

Michelle Pfeiffer als Kyra en Kiefer Sutherland als Doug.

Het minimalistische scenario beperkt zich goeddeels tot het ontvouwen van de gestage manier waarop de onfortuinlijke Kyra stilaan afglijdt naar de marge van de samenleving. Armoede is in westerse steden immers vaak het gevolg van een combinatie van verschillende factoren: een veelkoppig monster dat zijn slachtoffers traag en geruisloos besluipt vanuit diverse hoeken. Van humor is amper sprake in Where Is Kyra?, wat resulteert in een mistroostige film. Dosunmu koos voor een ernstige invalshoek waarbij de tragikomische aspecten van Kyra's penibele lotgevallen onderbelicht bleven. Wat meer zwarte humor had de film nochtans verteerbaarder kunnen maken, temeer omdat Pfeiffer in het verleden al bewees dat zij tragikomisch talent heeft. De beladen atmosfeer in Where Is Kyra?, die versterkt wordt door de sombere fotografie, verklaart wellicht waarom dit drama in de Amerikaanse bioscopen amper 60.000 dollar opbracht en elders niet eens in roulatie kwam.

Gevoelig

Toch kunnen we Where Is Kyra? aanbevelen, vooral vanwege de filmtechnische kwaliteiten. De getalenteerde cameraman Bradford Young, die eerder achter de camera stond voor het boeiende sciencefictionmysterie Arrival van Denis Villeneuve (lees onze recensie hier en bekijk de trailer hier), zorgde in Where Is Kyra? voor knappe, doordachte beeldcomposities, vaak met muren en/of deuren die een groot deel van het frame innemen, zoals de ingenieus in beeld gebrachte scène waarin de reflectie van Kyra te zien is in een deurspiegel terwijl ze in de badkamer het bad laat vollopen voor haar moeder die te zien is door de kier van haar openstaande slaapkamerdeur terwijl ze wachtend op haar bed zit. De belichting is vaak schaars. Samen met het sobere set design en de sombere kleuren (veel bruin, beige en donkergeel), levert dat donkere, sfeervolle beelden op. Young filmde sommige opnames met weinig dieptescherpte, zodat de personages in die shots bewegen in een onscherpe omgeving, wat ook bijdraagt tot het intieme, gevoelige karakter van Kyra's verhaal. Op het vlak van montage kozen filmmonteur Oriana Soddu en regisseur Dosunmu voor een langzaam, contemplatief tempo. Af en toe zien we een oud vrouwtje over straat strompelen, terwijl vreemde soundscapes weerklinken: terugkerende shots die in de loop van de film meer betekenis krijgen...

JN.

Where Is Kyra? (Groot-Brittannië/USA-2017): beschikbaar op dvd en blu-ray disc.

Met: Michelle Pfeiffer, Kiefer Sutherland en Suzanne Shepherd.

Genre: psychosociaal drama

In de greep van Medusa

Possession  van Andrzej Zulawski     ★★★★

Als u Possession nog nooit gezien hebt en dat na uw lectuur van deze recensie alsnog zou doen, dan kunnen wij alvast twee dingen voorspellen: ten eerste, dat u deze fascinerende Engelstalige cultfilm van de Poolse cineast Andrzej Zulawski uit 1981 wellicht nooit zult vergeten; en, ten tweede, dat u na afloop van de film in de war zult zijn en u zich zult afvragen: wat heb ik, in godsnaam, net gezien...?

Onze interpretatie van Possession verschaft meer duidelijkheid over de symboliek in deze beklemmende film, die balanceert tussen een realistisch relatiedrama over identiteitscrisissen en een bizar psychoseksueel horrormysterie. Daarbij doet de film soms denken aan:

- het psychoseksueel horrordrama Repulsion uit 1965 van Zulawski's Poolse vakbroeder Roman Polanski (één van onze favoriete regisseurs);

- de visueel verbluffende psychoseksuele neo noir mysteriethriller Lost Highway uit 1997 (één van onze favoriete films) van de Amerikaanse cultcineast David Lynch (ook één van onze favoriete regisseurs; lees onze recensie hier en bekijk de hele film hier); 

- en de psychologische mysteriethriller Enemy uit 2013 van de Canadese topcineast Denis Villeneuve, die wellicht schatplichtig is aan Possession (lees onze recensie van Enemy hier en bekijk de trailer hier).

Wij willen uw kijkplezier echter niet vergallen met spoilers. Daarom komen sommige aspecten van onze interpretatie van Possession pas aan bod na een spoilerwaarschuwing boven de laatste alinea's van deze recensie.

Speurtocht

Isabelle Adjani als Anna
en Sam Neill als Mark.

Geïnspireerd door de pijnlijke echtscheiding die regisseur Andrzej Zulawski zelf doormaakte, draait Possession rond de complexe relatieproblemen van een gehuwd koppel dat in West-Berlijn woont vóór de val van de Berlijnse Muur.

Mark (gespeeld door Sam Neill) is een professionele spion die na zijn terugkeer van een missie thuiskomt en verneemt dat zijn vrouw Anna (Isabelle Adjani) een echtscheiding wil. Mark verlaat hun appartement en laat de zorg van hun zoontje Bob over aan Anna. Wanneer Mark terugkeert naar het appartement om zijn zoontje te bezoeken, stelt Mark echter vast dat Anna afwezig is en dat de kleine Bob zich in een verwaarloosde toestand bevindt. Wat is hier aan de hand? Waarom laat Anna hun zoontje aan zijn lot over? Heeft zij misschien een minnaar? Gedreven door jaloezie en achterdocht, begint Mark, die in de ban blijft van zijn vrouw als ware zij een hypnotische Medusa, een speurtocht naar de ware toedracht achter Anna's onverantwoorde gedrag. Stukje bij beetje ontdekt hij verschrikkelijke dingen...

Anna houdt van haar zoontje Bob, maar hunkert naar meer vrijheid.

Intens

Hoewel Possession te wensen overlaat op het vlak van narratieve structuur en montage, is dit een heel intrigerende film met een zeer origineel scenario (zelf geschreven door regisseur Zulawski), boeiend camerawerk (waaronder knappe dolly shots) onder leiding van de Franse cameraman Bruno Nuytten, fotogenieke locaties in oude stadswijken vlak bij de Berlijnse Muur, griezelige special effects die ontworpen werden door de Italiaan Carlo Rambaldi, sfeervolle muziek van Andrzej Korzynski en interessante vertolkingen.

Met name de Franse topactrice Isabelle Adjani maakt indruk met haar doorleefde vertolking van de verwarde, licht ontvlambare Anna, die heen en weer geslingerd wordt tussen haar verlangen naar vrijheid, vooral op seksueel vlak, en haar plichtsgevoel als moeder en echtgenote. Dit is één van de meest intense vertolkingen in de filmgeschiedenis, waarvoor Adjani destijds op het Filmfestival van Cannes uitgeroepen werd tot beste actrice. Zo is er in Possession een onbeschrijfelijke flashback waarin de hysterische Anna in de lege gangen van een metrostation een soort van symbolische miskraam beleeft, het grillige Toeval baart, dat het product is van haar oncontroleerbare seksuele verlangens, en afscheid neemt van haar Geloof in haar routineuze huwelijk. "I'm the maker of my own evil", aldus Anna. Adjani combineert in deze legendarische scène op onnavolgbare wijze zeer intense lichaamsbewegingen, die er uitzien als spasmen, en een radeloze mimiek, die waanzin suggereert, waardoor de scène tot op zekere hoogte aanvoelt als een unieke avantgardistische dansvoorstelling.

 

Anna in de metro: één van de meest intense scènes in de filmgeschiedenis.

In een andere scène geeft Anna een klap in Marks gezicht, waarna Mark tegen haar zegt: "Do it again." Let op Adjani's briljante reactie als Anna: een veelzeggende sadomasochistische, tragische grijns. Ook onvergetelijk. 

Anna's sadomasochistische grijns.

Wat echter het meest op uw netvlies gegrift zal blijven, zijn wellicht de bizarre scènes in een goor appartement, waar Anna vaak heen gaat om er shockerende dingen te doen. Daardoor walgt zij van zichzelf. Maar toch kan zij geen weerstand bieden aan de weerzinwekkende bron van haar verlangens. Dat verklaart ten dele de filmtitel Possession, want Anna gedraagt zich als een bezetene. Maar ook Mark is bezeten, door zijn eigen verlangens (zie verder).

Alter ego's  

Op een bepaald moment ontmoet Mark de lerares van zoontje Bob. Die lerares heet Helen (ook gespeeld door Adjani) en lijkt als twee druppels water op Anna. Het enige fysieke verschil is dat Helen felgroene ogen en lichtere haren heeft. In het verwarrende slot van de film duikt ook een dubbelganger van Mark op, die tevens groene ogen heeft. Volgens ons zijn deze dubbelgangers de respectievelijke alter ego's van Mark en Anna, waarbij Helen een zachtaardige en toegewijde versie van Anna voorstelt, terwijl Marks dubbelganger zijn eigen viriele en zelfzekere versie voorstelt. De embryonale basis van Marks dubbelganger werd wellicht door Anna zelf gebaard in de metro als het product van haar wensdromen. 

Op deze manier bekeken, gaat Possession over de spanningen tussen een koppel waarvan de vrouw hunkert naar meer vrijheid en seksuele opwinding, wat leidt tot jaloezie en wantrouwen bij de man. De Berlijnse Muur staat daarbij symbool voor de figuurlijke muur tussen het koppel. Pas als Mark een transformatie ondergaat, zijn controledrang overwint en uitgroeit tot een nieuwe versie van zichzelf, is verzoening met Anna misschien mogelijk, op voorwaarde echter dat ook Anna verandert en voortaan haar rol van echtgenote en moeder (gesymboliseerd door Helen) ter harte neemt...

Lerares Helen, met de groene ogen: wellicht het alter ego van Anna.

Gevangen in wantrouwen

Vóór de val van de Berlijnse Muur, was Oost-Berlijn een plek waar de bevolking nauwlettend in de gaten gehouden werd door de Oost-Duitse geheime dienst Stasi. Dat creëerde destijds een sfeer van paranoia, die ook voelbaar is in Possession. Mark verdenkt zijn vrouw Anna immers van ontrouw. We zien hem soms uit het raam staren naar Oost-Berlijnse grenswachters, die op hun beurt over de Muur naar hem kijken door verrekijkers. Bovendien werkt Mark als spion, bespioneert hij ook zijn vrouw en schakelt hij daarbij zelfs twee privédetectives in. Dit bevestigt dat Possession niet alleen in de buurt van de Berlijnse Muur werd opgenomen omwille van esthetische redenen, maar ook als een metafoor voor de ontwrichtende kracht van wantrouwen in intermenselijke relaties.

Possession speelt zich vlak bij de Berlijnse Muur af.

De Berlijnse Muur staat tevens symbool voor het gevoel van gevangenschap dat Anna ervaart in haar huwelijk. De Ossies konden destijds immers niet zomaar op bezoek in het westen en leefden in Oost-Berlijn in feite in een open gevangenis. Anna voelt zich als echtgenote en moeder ook een gevangene. Daarom is zij onderhevig aan een onweerstaanbare drang naar vrijheid, die haar huwelijk en moederschap ondergraaft. Ook Mark is een gevangene: van zijn liefde voor Anna en van zijn eigen controledrang en jaloezie.

Uniek

Regisseur Zulawski slaagt er in om de boeiende psychosociale en politieke thema's in Possession te combineren met een intrigerend mysterie dat de kijker meesleurt in een onheilspellende draaikolk van griezelige psychoseksuele fantasieën die symbool staan voor de eeuwige strijd tussen verstand en gevoel, verantwoordelijkheid en vrijheid, beheersing en ongebreideld verlangen. Dat levert een volstrekt unieke film op, die we elke cinefiel kunnen aanbevelen.

SPOILERS 

op komst! 

Lees niet verder 

als u de afloop van Possession niet wil kennen.

De vijand in onszelf 

Na verloop van tijd ontdekt Mark dat zijn vrouw Anna hem inderdaad bedriegt: niet alleen met de filosofische libertijn Heinrich (bijrol van Heinz Bennent), maar ook met een vreemd, glibberig monster dat waarschijnlijk groeide uit Anna's miskraam in de metro. Met zijn slangachtige tentakels verschaft dit creatuur aan Anna het seksuele genot dat zij bij Mark ontbeert. Het monster is dus de incarnatie van Anna's eigen seksuele fantasieën. Het bizarre wezen ontwikkelt gestaag een mensachtige gedaante met felgroene ogen en evolueert uiteindelijk tot Marks dubbelganger. Ook Helen heeft felgroene ogen. 

Gelet op de geschilderde filmposter (zie hoger) van Possession, waarop Anna te zien is met haren die lijken op slangen, verwijst de film met de slangachtige tentakels van het monster en met de groene ogen van Helen wellicht naar de antieke mythologische figuren Venus en Medusa. De Romeinse godin Venus, die bij de oude Grieken Aphrodite heette, stond symbool voor de planeet Venus, die vaak werd geassocieerd met de kleur groen. Zij had een dubbele gedaante: enerzijds werd zij aanbeden als de godin (en planeet) van de Liefde en de Schoonheid, anderzijds werd zij gevreesd voor haar toorn in de gedaante van het gorgonenmonster Medusa met groene ogen en met haren als een nest kronkelende slangen, wier verschrikkelijke, hypnotische aanblik de toeschouwer versteent. Die associatie met kronkelende slangen is wellicht geen toeval, want de elektromagnetische ontladingen rond de planeet Venus zien er door een telescoop inderdaad uit als kronkelende slangen. In Possession belichaamt de groenogige Helen wellicht de goedaardige kant van Venus (Anna), terwijl het monster met de groene ogen waarschijnlijk zowel de (zelf)destructieve lusten van Medusa (Anna) als Marks jaloezie belichaamt. De antieke Griekse godin Pallas Athena, die oorspronkelijk ook de planeet Venus symboliseerde en wier naam gedeeltelijk afkomstig is van de Hurritische godin Anna en van de Sumerische godin Inanna, was immers jaloers op Medusa (die oorspronkelijk heel mooi was) en veranderde Medusa in een monster. En in het toneelstuk Othello van William Shakespeare (uit circa 1603) wordt jaloezie beschreven als een "green-eyed monster":

O, beware, my lord, of jealousy;

It is the green-eyed monster which doth mock

The meat it feeds on; that cuckold lives in bliss

Who, certain of his fate, loves not his wronger;

But, O, what damned minutes tells he o'er

Who dotes, yet doubts, suspects, yet strongly loves!     

Bovenstaand citaat is van toepassing op Marks jaloezie: hij wantrouwt Anna, maar houdt nog steeds van haar. Marks liefde voor Anna wordt op de proef gesteld nadat hij achterhaalt dat zij de twee privédetectives vermoordde die 'haar' monster ontdekten. Toch probeert Mark de sporen van Anna's misdaden uit te wissen, zelfs al betekent dit dat hij haar minnaar Heinrich moet vermoorden omdat ook Heinrich Anna's moorden en haar monster ontdekte. Kortom, Mark heeft er alles voor over om Anna en hun huwelijk te redden. Ook Anna komt uiteindelijk tot het besef dat zij nog steeds van Mark houdt. Op zijn vraag "How did you find me?", antwoordt Anna immers: "How could I not?"

Dat het monster, waar Anna vaak seks mee heeft, stilaan een antropomorfe gedaante krijgt, verklaart Marks dubbelganger in de gewelddadige finale van Possession: het monster met de groene ogen ontwikkelde zich tot Marks dubbelganger, die immers ook groene ogen heeft. Mark en Anna worden uiteindelijk neergeschoten door de politie, waarna zij beiden zelfmoord plegen, terwijl Marks dubbelganger overleeft en ontsnapt. Hun zelfmoorden zijn volgens ons figuurlijk bedoeld: Mark en Anna nemen afscheid van hun oude 'ego's' om hun huwelijk en gezinsleven te redden. Mark onderdrukt zijn controledrang en jaloezie: hij is nu zijn zelfzekere dubbelganger. Anna onderdrukt haar compulsieve verlangens naar vrijheid en ontrouw: zij overleeft als Helen. 

Ook Helens naam zou een symbolische verwijzing naar de antieke mythologie kunnen zijn, want het beroemde antieke Griekse epos Ilias van Homeros draait rond de Trojaanse oorlog (tussen de Grieken en de Trojanen) die begon omdat de Griekse vrouw Helena -de mooiste vrouw ter wereld- ontrouw was door haar echtgenoot -de Spartaanse koning Menelaos- te bedriegen met de Trojaanse prins Paris die Helena meenam naar Troje. 

In de laatste, raadselachtige scène van Possession zien we Helen -die volgens ons de betere kant van Anna symboliseert- en zoontje Bob. Moeder en zoon weer herenigd. De deurbel gaat, maar Bob waarschuwt: "Niet opendoen!" Op de klankband horen we sirenes, ronkende vliegtuigen, neersuizende bommen en explosies. Gevaar! Achter het halfdoorzichtige melkglas van de voordeur zien we het donkere silhouet van Marks dubbelganger staan. Waarom vreest Bob dat Helen de deur opent? Wellicht omdat Marks viriele dubbelganger, die groeide uit Anna's monster, het monster in onszelf symboliseert: verleidelijke, seksuele, egocentrische impulsen die ontrouw, bedrog, jaloezie, wantrouwen, controledrang, ruzie en geweld kunnen veroorzaken. Bob wil dat die deur gesloten blijft en hoopt dat zijn ouders voortaan weerstand kunnen bieden aan de (zelf)destructieve impulsen die afbreuk deden aan hun huwelijk en ouderschap. Of zij daar in slagen, laat Zulawski in het midden met een open einde: in het laatste shot van Possession zien we het weifelende gelaat van Helen, terwijl Marks dubbelganger nog steeds achter de glazen voordeur staat... 

Het lijkt er op dat Possession een inspiratiebron was voor Denis Villeneuve's fascinerende psychologische mysteriethriller Enemy uit 2013, die ook draait rond relatieproblemen, lust, ontrouw, vrijheidsdrang versus verantwoordelijkheidszin, een dubbelganger als alter ego, gespleten identiteit en monsters (in dit geval spinnen) die symbool staan voor onze ambivalente verlangen en angsten. Ook Enemy gaat over een identiteitscrisis en over de vijand in onszelf, en eindigt, net als Possession, met een angstaanjagend shot dat waarschuwt voor het gevaar van een vicieuze cirkel... Lees onze recensie van Enemy hier en bekijk de trailer hier.

Possession was misschien tevens een inspiratiebron voor Lost Highway van David Lynch uit 1997: ook een raadselachtige psychoseksuele relatiethriller over (mogelijke) ontrouw, jaloezie, wantrouwen, perverse lust, wensdromen, gespleten identiteit, moorden en het monster in onszelf. Lees onze recensie van Lost Highway hier en bekijk de hele film hier.

Zulawski slaagde er destijds niet in om zijn eigen huwelijk te redden. Maar zijn relatieproblemen en echtscheiding leverden met Possession wel een uiterst fascinerende cultklassieker op.

JN.  

Possession (Frankrijk/West-Duitsland-1981): beschikbaar op dvd en blu-ray disc.

Met: Isabelle Adjani, Sam Neill, Heinz Bennent en Margit Carstensen.

Genre: psychologisch gezinsdrama / horror / mysterie / erotiek 

Een existentieel drama in sciencefictionverpakking

Arrival  van Denis Villeneuve     ★★★½

In 2010 brak de Canadese cineast Denis Villeneuve internationaal door met zijn onthutsende familietragedie en anti-oorlogsdrama Incendies, waarin een broer en een zus het verborgen verleden van hun overleden moeder ontdekken (lees onze recensie hier en bekijk de trailer hier). In 2013 scoorde Villeneuve opnieuw bij pers en publiek met zijn meeslepende psychosociaal misdaaddrama Prisoners, waarin Villeneuve de kijker uitdaagde met een moeilijk moreel dilemma: hoe zou u de wellicht mentaal gehandicapte ontvoerder van uw dochtertje behandelen om te achterhalen waar die haar (of haar lijkje) verborgen heeft? En in de bevreemdende psychologische thriller Enemy (ook uit 2013) exploreerde Villeneuve alweer fascinerende thema's, zoals huwelijksproblemen, angst, geheime verlangens, het onderbewustzijn en gespleten identiteit (lees onze recensie hier en bekijk de trailer hier). In elk van deze films verraste Villeneuve het publiek met ingenieuze plotwendingen waaronder diepere betekenislagen schuilgaan.

Villeneuve's voorlaatste film -de beklemmende misdaadthriller Sicario uit 2015 (bekijk de trailer hier)- was een stuk toegankelijker en ging over de gewelddadige corruptie in de Amerikaanse war on drugs. Maar in zijn nieuwe sciencefictionfilm Arrival (2016) stelt Villeneuve zijn publiek opnieuw op de proef met een complex, non-lineair verhaal dat zijn betekenis slechts gradueel prijsgeeft en dat in het onthullende slot bovendien een nieuwe, verrassende dimensie krijgt. Arrival vergt dan ook voldoende aandacht van de kijker om de film te kunnen begrijpen en op waarde te schatten. Maar uiteindelijk, wanneer alle puzzelstukjes van Arrival op hun plaats vallen, blijkt eens te meer dat Villeneuve behoort tot één van de meest getalenteerde en originele cineasten van zijn generatie.  

Amy Adams speelt de hoofrol in Arrival.

Om de verrassingen niet te verpesten voor wie Arrival nog niet gezien heeft, beperken we ons hieronder eerst tot een recensie zonder spoilers. Wie de film al wél gezien heeft maar zich vragen stelt over de raadselachtige plot, kan onderaan deze recensie onze interpretatie lezen en de film desgewenst herbekijken. Arrival behoort immers, net als Incendies en Enemy, tot het soort films die je minstens twee keer moet zien. Tijdens een tweede visie zal je de film in een totaal ander, nieuw en helderder licht zien.

De aarde krijgt buitenaards bezoek.

Buitenaards bezoek

Arrival (Engels voor Aankomst) begint wanneer 12 mysterieuze ruimteschepen neerdalen op verschillende plekken op onze aardbol. Vermits het gaat om voertuigen van buitenaardse wezens, wordt de gerespecteerde taalwetenschapper Louise Banks (hoofdrol van Amy Adams) door de Amerikaanse overheid ingeschakeld om samen met de natuurwetenschapper Ian Donnelly (Jeremy Renner) de vreemde taal van de buitenaardse wezens te ontcijferen, zodat de bedoeling van hun bezoek aan de aarde achterhaald kan worden...

Sfeervol

Arrival is knap gefotografeerd (onder leiding van de Amerikaanse cameraman Bradford Young) en toont sfeervolle beelden die soms herinneren aan de briljante sciencefictionklassieker 2001: A Space Odyssey van Stanley Kubrick uit 1968 (lees onze recensie hier, bekijk de trailer hier en een filmfragment hier) en aan het uitstekende sciencefictionmysterie Under the Skin van Jonathan Glazer (lees onze recensie hier en bekijk de trailer hier). Vooral de reusachtige buitenaardse ruimteschepen in Arrival maken indruk. 

Ook de soundtrack, met interessante muziek van Jóhann Jóhannsson en Max Richter, tilt Arrival uit boven de doorsnee sciencefictionprent.

Wat de acteerprestaties betreft, is het met name hoofdrolspeelster Amy Adams die uitblinkt in haar gevoelige vertolking van Louise: een eenzame vrouw die vaak aan haar overleden dochter denkt. De rest van de cast blijft op de achtergrond, met een verdienstelijke, maar onopvallende vertolking van Jeremy Renner als Ian, en een saaie vertolking van Forrest Withaker als een Amerikaanse legerkolonel. 

Tik tak

De buitenaardse wezens 'spreken'
een mysterieuze, cirkelvormige taal.

De grootste troef van Arrival is het spitsvondige, 'circulaire' scenario, dat verleden, heden en toekomst verbindt. Arrival gaat immers vooral over tijd en tijdsbeleving. 

Zo blijken de buitenaardse wezens de tijd op een andere manier te ervaren dan de mens. Wij maken als mens een (kunstmatig) onderscheid tussen verleden, heden en toekomst, terwijl de buitenaardse wezens in Arrival dat onderscheid kennelijk niet maken. Hun cirkelvormige taal weerspiegelt dat en zet Louise op het spoor van enkele cruciale ontdekkingen. Intussen tikt de tijd verder en dreigt een Chinese generaal ermee om de buitenaardse schepen aan te vallen...

Cerebraal

In Arrival wordt veel gepraat. Wat te veel eigenlijk, waardoor de film niet bij iedereen in de smaak zal vallen. Bovendien vergt het cerebrale scenario, dat herinnert aan de paradoxale complexiteit van Christopher Nolans sciencefictiondrama Interstellar (2014), zoveel mentale inspanning van de kijker dat dit ten koste gaat van de spanning. 

Villeneuve focust in Arrival vooral op de boeiende inhoudelijke en filosofische aspecten van het scenario (dat gebaseerd is op het verhaal Story of Your Life van Ted Chiang), waardoor de film tot op zekere hoogte in gebreke blijft op andere vlakken. Zo mist Villeneuve bijvoorbeeld de kans om de confrontatie met de buitenaardse wezens echt angstaanjagend te maken. Ook de talrijke (praat)scènes in het militaire veldkamp, waar Louise en Ian de buitenaardse taal bestuderen, zijn soms niet beklijvend genoeg. In dat opzicht is Arrival minder meeslepend dan gelijkaardige sciencefictionfilms over eerste contacten met buitenaardse wezens, zoals Steven Spielbergs avontuurlijke klassiekers Close Encounters of the Third Kind (1977) en E.T. (1982). 

Laat dit u er echter niet van weerhouden om naar Arrival te gaan kijken: er staat u hoe dan ook een fascinerende mentale trip te wachten.

In het komende najaar pakt Villeneuve uit met Blade Runner 2049: zijn aangekondigde sequel op Ridley Scotts briljante sciencefictionklassieker Blade Runner uit 1982. Benieuwd hoe dat afloopt...

Carpe diem

Tot slot nog dit: om Arrival voluit te kunnen appreciëren, moet u begrijpen dat onder de complexe sciencefictionverpakking van deze interessante film in wezen een mooi Nietzscheaans pleidooi voor een levensbevestigende houding schuilgaat. In het existentiële slot van de film wordt de boodschap van Villeneuve duidelijk: koester elk moment in uw leven, met inbegrip van de pijnlijke momenten, alsof u er de eeuwige terugkeer van zou willen wensen. Leef in het nu. Pluk de dag. Met Amor Fati. 

Deze diepere betekenislaag, die van Arrival uiteindelijk een film over (moeder)liefde maakt, doen we hieronder uit de doeken, met spoilers.

JN.

Arrival (USA-2016): in de Belgische bioscopen sinds 7 december 2016.

Met: Amy Adams, Jeremy Renner en Forest Withaker.

Genre: sciencefiction / mysterie / psychosociaal gezinsdrama / thriller

Klik op de oranje link voor de trailer: Arrival - trailer

Onze INTERPRETATIE van 

Arrival

Waarschuwing: 

SPOILERS 

op komst! 

Lees niet verder als u de afloop van Arrival niet wil kennen.

Flashforward

Om Arrival beter te begrijpen, moet u de scènes waarin Louise en haar dochter te zien zijn begrijpen als scènes die plaatsvinden in de toekomst, wanneer de buitenaardse ruimteschepen reeds vertrokken zijn. Die scènes zijn dus geen flashbacks, maar flashforwards! 

Het verhaal begint in werkelijkheid met de scènes waarin Louise de landing van de ruimteschepen verneemt. Wanneer zij de taal van de buitenaardse wezens ontcijferd heeft, ontdekt zij uiteindelijk dat die geavanceerde wezens een bijzondere tijdsbeleving ervaren die geen onderscheid maakt tussen verleden, heden en toekomst. Dat stelt de buitenaardse wezen in staat om in de toekomst te kijken. Hun ruimteschepen weerspiegelen dat, want hun vorm lijkt op een ooglens.  

De buitenaardse wezens bezoeken de aarde omdat zij gezien hebben dat zij in de toekomst, over 3.000 jaar, de hulp van de mensheid nodig zullen hebben. Die hulp zal in de toekomst echter het vermogen van de mens vergen om de taal van de buitenaardse wezen te begrijpen. Daarom is hun bezoek bedoeld om hun taal te onderwijzen aan de mensheid. Die taal weerspiegelt de tijdsbeleving van de buitenaardse wezens: ze bestaat uit cirkelvormige 'woorden' die in het verlengde liggen van hun tijdsbeleving. Hun complexe taaltekens lijken overigens op een ouroboros: een oeroud, cirkelvormig symbool met een slang of draak die in haar/zijn eigen staart bijt. De buitenaardse wezens ervaren het verleden, het heden en de toekomst immers simultaan in het eeuwige Nu, waardoor hun taaltekens cirkelvormig zijn. Louise weet als linguïste dat je via de studie van een taal ook de denkvormen die in de taal schuilen kunt achterhalen. Zo komt zij niet alleen achter de vreedzame bedoeling van de buitenaardse wezens, maar is zij uiteindelijk ook zélf in staat om in de toekomst te kijken. En ook dàt was de bedoeling van het bezoek van de buitenaardse wezen, want zij hebben eerder in hun eigen toekomstvisioenen gezien dat Louise (i) hun taal zal ontcijferen, (ii) zij daardoor ook zelf in de toekomst zal kunnen kijken, (iii) zij een goede afloop van het buitenaardse bezoek zal veiligstellen en (iv) daarmee de basis zal leggen voor de hulp die de buitenaardse wezens over 3.000 jaar nodig hebben van de mensheid. 

Zo ervaart Louise in een toekomstvisioen hoe zij in de toekomst een Chinese generaal ontmoet, die haar bedankt dat zij hem in een telefoongesprek overtuigde om geen oorlog te beginnen tegen de buitenaardse wezens, hoewel Louise dat in het heden nog niet gedaan heeft. In dat toekomstvisioen bewijst de Chineese generaal aan Louise dat zij hem wel degelijk gebeld heeft, door dat te tonen op zijn mobiele telefoon. Daarmee heeft Louise via haar toekomstvisioen meteen het telefoonnummer van de generaal. Louise 'ontwaakt' uit haar toekomstvisioen en belt in het heden met de generaal in de hoop hem te kunnen overtuigen om geen oorlog tegen de buitenaardse wezens te beginnen. Louise weet in het heden echter (nog) niet wat zij moet zeggen om dat te bereiken. Dankzij een tweede toekomstvisioen (tijdens het telefoongesprek in het heden) komt Louise dat te weten: zij ervaart dat de Chinese generaal in de toekomst in haar oor fluistert wat zijn overleden vrouw tegen hem op haar sterfbed zei. Hiermee weet Louise nu iets wat zij in het heden aan de telefoon kan zeggen tegen de generaal, nl. de laatste woorden van zijn vrouw, om aan hem te bewijzen dat Louise over bijzondere denkvermogens beschikt (vermits zij normaliter niet kan weten wat de vrouw van de generaal op haar sterfbed zei). Louise ontwaakt opnieuw uit haar toekomstvisioen en herhaalt (in het heden) tijdens het telefoongesprek met de generaal de laatste woorden van zijn vrouw. Vermits de generaal beseft dat Louise die woorden normaliter niet kan kennen, is hij overtuigd dat zij over onverklaarbare denkvermogens beschikt. Daarom volgt hij haar raad op om geen oorlog tegen de buitenaardse wezens te beginnen. De taak van de buitenaardse wezens zit er nu op en zij verlaten de aarde, gerustgesteld dat hun taal op aarde verder bestudeerd zal worden en zal bijdragen tot de evolutie van de mensheid naar een geavanceerd ras dat (i) ook zelf in de toekomst zal kunnen kijken en (ii) de buitenaardse wezens over 3.000 jaar zal kunnen helpen.

Amor Fati

Ian verklaart vervolgens zijn liefde aan Louise. In tegenstelling tot hem, kan zij echter reeds in de toekomst kijken. Louise ziet weliswaar dat zij in de toekomst een relatie met Ian zal beginnen en dat het koppel een dochtertje zal krijgen. Maar zij ziet ook dat hun dochter op relatief jonge leeftijd zal sterven aan kanker, en dat Ian hun relatie nadien zal beëindigen. Toch aanvaardt Louise het voorstel van Ian om een relatie te beginnen en samen een kind te maken. Hiermee kiest Louise doelbewust voor een toekomst met Ian en hun toekomstige dochter, hoewel zij reeds wéét dat die toekomst ook veel verdriet in petto heeft. Die keuze is begrijpelijk, want in haar toekomstvisioenen over haar toekomstige leven met haar dochter (die als reële flashforwards reeds te zien waren in het begin van de film en die in het slot aangevuld worden met mentale en/of reële flashforwards) ervaart zij reeds de liefde voor haar toekomstige dochter. Die liefde is sterker dan haar angst voor de pijnlijke momenten en het verdriet dat haar (en Ian en hun dochter) in de toekomst te wachten staan. Daarmee geeft Louise blijk van een bewonderenswaardig Nietzscheaans Amor Fati: de onvoorwaardelijke aanvaarding van het Noodlot in de levensbevestigende bereidheid om het leven te verwelkomen in al zijn aspecten, met inbegrip van de pijnlijke aspecten. Louise kiest ervoor om voortaan volledig in het Nu te leven, elke dag te plukken en elk kostbaar moment ten volle te beleven en te koesteren. Ook al doet dat soms veel pijn. 

Amy Adams als Louise.

Zwaard van Damokles

Louise zegt 'Ja!' tegen het leven en 'Ja!' tegen de toekomst, omdat van dat 'Ja' ook het leven van haar nog onverwekte dochter afhangt. Met een 'Nee' tegen de toekomst zou zij haar dochter immers meteen letterlijk en figuurlijk ten dode opschrijven. Haar dochter zou dan immers nooit geboren worden. En die gedachte is nog ondraaglijker voor Louise dan de gedachte aan de strijd tegen kanker en de voortijdige dood die haar dochter in de toekomst onvermijdelijk opwachten als een zwaard van Damokles. Dat zwaard is in het heden nog niet gevallen, want het valt pas in de toekomst, terwijl een 'Nee' tegen dat zwaard het zwaard nu al zou doen vallen omdat haar dochter dan nooit geboren zou worden (wat zou neerkomen op een nog eerdere voortijdige 'dood'). 

Moederinstinct

Maar wat als Louise 'Nee' zou zeggen tegen de toekomst en een relatie met Ian zou weigeren? Zou dat dan niet haaks staan op de toekomstvisioenen over haar dochter? Een 'Nee' zou immers betekenen dat haar dochter nooit verwekt en dus nooit geboren zal worden en dat zou meteen de toekomstvisioenen weerleggen. Inderdaad, en daarom zegt Louise 'Ja'. Niet omdat zij vrijwillig 'Ja' zegt tegen de toekomst, maar precies omdat haar keuze in wezen onvrijwillig is: zij kàn niet anders. Haar liefde voor haar toekomstige dochter en dus ook haar moederinstinct zijn zo sterk, dat zij alleen maar 'Ja' kàn zeggen, zelfs indien zij 'Nee' zou willen zeggen. Dat 'Nee' speelt ongetwijfeld mee in haar gedachten. Zij wil haar dochter, zichzelf en Ian immers het voorspelde, onvermijdelijke leed besparen. Maar dat blijven slechts gedachten. Dankzij haar liefdevolle inborst en moederinstinct lag de toekomst van meet af aan onwrikbaar vast: zij zou altijd en in alle omstandigheden voor haar toekomstige dochter kiezen en dus 'Ja' zeggen tegen de voorspelde toekomst. Dat is geen kunstgreep in het scenario, maar volgt noodgedwongen uit het karakter van Louise als een liefdevolle vrouw. Daarmee kon Villeneuve op dit vlak alvast potentiële paradoxen vermijden. Bovendien sluit dat filosofische determinisme naadloos aan bij zijn impliciete pleidooi voor een existentiële aanvaarding van het Noodlot, zoals dat ook terug te vinden is bij de filosofen Nietzsche en Spinoza. 

Palindroom

Met de laatste flashforwards, waarin Louise en haar dochter te zien zijn, keert Arrival terug naar het begin van de film waarin Louise (dag)droomde over haar dochter. De cirkel -of ouroboros zo u wil- is dan rond. En nu begrijpen we dat de (dag)dromen van Louise in het begin van de film geen flashbacks waren, maar flashforwards: (reële en/of ingebeelde) moeder-dochter-scènes in de toekomst. Ook wanneer Louise tijdens haar voorafgaande onderzoek van de buitenaardse taal aan haar (nog ongeboren) dochter denkt, zijn dat géén flashbacks, maar door Louise's graduele begrip van de buitenaardse taal veroorzaakte toekomstvisioenen waarin zij reeds onbewust anticipeert op de (toekomstige) geboorte van haar dochter. Dat verklaart Louise's getroebleerde reactie wanneer zij haar toekomstvisioenen nog verkeerdelijk beschouwt als vreemde, bedrieglijke (dag)dromen: wie is toch dat onbekende meisje...? 

Arrival gaat dus uiteindelijk niet alleen over de aankomst (arrival) van de buitenaardse wezens, maar ook en vooral over de aangekondigde (voorziene) aankomst van Louise's toekomstige dochter. En vermits dat wordt ontvouwd in een 'cirkelvormig' verhaal dat eindigt bij het begin, en dus ad infinitum herbegint, is ook de naam van Louise's dochter heel toepasselijk: Hannah. Want HannaH is een palindroom, dat je dus ook van achter naar voor kan lezen. Net als de film.

Joeri Naanai