Bedwelmend

Black Narcissus  van Michael Powell en Emeric Pressburger     ★★★★½

Ten tijde van het Britse koloniale bewind in India vertrekken vier Britse nonnen onder leiding van hun nieuwe, nog jonge zuster overste Clodagh (briljant vertolkt door de Schotse topactrice Deborah Kerr) vanuit hun anglicaans klooster in Calcutta naar een afgelegen dorpje in het Indiase Himalayagebergte om daar op een hoge, winderige bergkam het voormalige harempaleis van een Indiase rajput-generaal te transformeren tot een nieuw klooster. De vijf nonnen krijgen daarbij hulp van ene mister Dean (gespeeld door David Farrar): een flegmatieke en vrijzinnige Britse koloniaal agent, die zuster overste Clodagh op de zenuwen werkt met zijn arrogante en vrijpostige gedrag.



Deborah Kerr schittert als zuster overste Clodagh in Black Narcissus.

Verleiding

De renovatie en reconversie van het oude, leegstaande paleis verloopt niet zonder problemen, maar al gauw doet het nieuwe bergklooster ook dienst als ziekenhuis en als schooltje voor de kinderen van de Indiase dorpelingen die in de vallei aan de voet van de bergkam wonen. 

Sensuele muurschilderingen in het voormalige Indiase harempaleis in Black Narcissus.

De geïsoleerde en winderige locatie, betoverende vergezichten, ijle berglucht, primitieve tradities van de dorpelingen en erotische Indiase muurschilderingen in het voormalige harempaleis hebben echter een merkwaardig, desoriënterend effect op de blanke nonnen. De desolate plek is als een mooie exotische bloem of een kostbaar parfum: sensueel, maar ook bedwelmend wanneer men zich te lang laaft aan de indringende geur. Zuster Philippa (gevoelig vertolkt door Flora Robson) begint te twijfelen aan haar religieuze roeping en overweegt zelfs om het bergklooster te verlaten. Ook de strikte, immer zelfbeheerste zuster overste 'ontdooit' stilaan: Clodagh, oorspronkelijk afkomstig uit Ierland, herinnert zich de tijd alvorens zij non werd, toen in haar leven en hart nog plaats was voor familiaal geluk en verliefdheid, geïllustreerd met wondermooie flashbacks die Clodaghs bitterzoete, weemoedige, tragiromantische herinneringen aan haar verleden tonen en mondjesmaat verklaren waarom zij een kloosterzuster werd. Tot haar eigen ontreddering, voelt zij zich bovendien aangetrokken tot de vrijpostige mister Dean, wat vanzelfsprekend haaks staat op haar kuisheidsgelofte als non. Maar zij is niet alleen: ook zuster Ruth (briljant vertolkt door een intense Kathleen Byron) geraakt in de ban van de even behulpzame als arrogante mister Dean. De jaloezie en het wederzijdse wantrouwen tussen beide nonnen ontspoort tot een gevaarlijk psychologisch steekspel...

V.l.n.r.: zuster overste Clodagh, zuster Ruth, en mister Dean.

Kunstzinnig duo

Gebaseerd op de gelijknamige roman uit 1939 van de Engelse schrijfster Rumer Godden, is Black Narcissus (bekijk de hele film hier) een uniek, fascinerend en visueel verbluffend meesterwerk uit 1947 van het veelgeprezen Britse filmmakersduo Michael Powell en Emeric Pressburger, die samen het scenario schreven, waarbij Pressburger optrad als producent van de film terwijl Powell in de regiestoel zat. 

Volgens hun eigen verklaringen, ging het duo bij het maken van hun talrijke films (vanaf hun eerste film The Spy in Black uit 1939 tot en met hun laatste film The Boy Who Turned Yellow uit 1972) telkens als volgt te werk: de eerste versie van het scenario werd doorgaans geschreven door Pressburger en was meestal gebaseerd op een origineel verhaal van Pressburger maar soms op reeds bestaand bronmateriaal (in het geval van Black Narcissus was dat de gelijknamige roman van Rumer Godden), waarna Powell en Pressburger telkens samen het scenario (bv. de dialogen) bijschaafden, en Pressburger vervolgens als producer de zakelijke aspecten van de productie goeddeels op zich nam (waarbij hij onder meer op zoek ging naar geld om hun scenario te kunnen verfilmen), waarna de film opgenomen werd onder regie van Powell, terwijl het duo heel wat belangrijke beslissingen samen nam. Het valt echter moeilijk te reconstrueren hoe hun samenwerking telkens concreet verliep, bijvoorbeeld inzake de casting (de keuze van acteurs), het production design (de visuele aanblik van de film), de decors, de kostuums, de muziek en de montage. Hoe dan ook: hun aanpak werkte, want de samenwerking tussen Powell en Pressburger leverde in de loop der jaren boeiende en kunstzinnig in beeld gebrachte Britse klassiekers op, waaronder One of Our Aircraft Is Missing (1942), The Life and Death of Colonel Blimp (1943), I Know Where I'm Going! (1945), A Matter of Life and Death (1946), Black Narcissus uit 1947 (een visueel meesterwerk), The Red Shoes uit 1948 (ook een visueel meesterwerk; lees onze recensie hier, bekijk een filmfragment hier en de hele film hier) en The Tales of Hoffmann uit 1951 (ook een visueel meesterwerk). 

Michael Powell (links) en Emeric Pressburger.

Een sensueel en spannend religieus drama

Kathleen Byron als de jaloerse zuster Ruth
in Black Narcissus.

Black Narcissus is een uniek buitenbeentje dat onmogelijk in één genre onder te brengen valt, want de film begint als een avontuurlijke tragikomedie, evolueert naar een sensueel religieus en romantisch drama, vloeit dan gradueel over in een dreigende psychosociale thriller, die het niveau haalt van Alfred Hitchcocks fascinerende en briljant in beeld gebrachte misdaadmysterie Vertigo uit 1958 (een visueel meesterwerk dat behoort tot onze favoriete films), waarna Black Narcissus afstevent op een sublieme, bloedstollende finale die niet zou misstaan in een horrorfilm.

Dat laatste is geen toeval: in zijn autobiografische memoires schreef regisseur Michael Powell dat hij tijdens de Tweede Wereldoorlog genoot van de horrorfilms van de Amerikaanse producer Val Lewton. Eén van die films is de sfeervolle zwart-wit horrorklassieker I Walked with a Zombie, die de Frans-Amerikaanse regisseur Jacques Tourneur in 1943 inblikte voor Lewton. Net als de nonnen in Black Narcissus, zijn de hoofdpersonages in I Walked with a Zombie beschaafde, rationele blanken die op een geïsoleerde, exotische locatie geconfronteerd worden met oeroude, onbegrijpelijke natuurkrachten en driften die een magische invloed lijken uit te oefenen. In Black Narcissus blijkt dat onder meer uit het onvoorspelbare gedrag van zuster Ruth: een labiele, antipathieke vrouw met een duister (want erg vaag) verleden, wier morbide karakter en verborgen passies haar uiteindelijk naar de afgrond van de waanzin voeren. In de hallucinante finale ziet zuster Ruth er trouwens nog demonischer en angstaanjagender uit dan de vrouwelijke zombie in I Walked with a Zombie.

Kathleen Byron als de labiele en angstaanjagende zuster Ruth.

Dualisme op de rand van de afgrond

In wezen gaan zowel I Walked with a Zombie als Black Narcissus over de strijd tussen geest en lichaam die ook in de roman Narziss und Goldmund uit 1930 van de Duitse schrijver Herman Hesse centraal staat: het interne conflict tussen het hoofd en het hart, verstand en gevoel, inhibitie en passie, Logos en Eros, ascese en lust, het cerebrale en het zinnelijke, religieuze spiritualiteit en aards genot. In Black Narcissus wordt die tegenstelling tussen cultuur en natuur gevisualiseerd door de narratieve opbouw te ondersteunen met symbolische beelden van de wisselende seizoenen. Zo zien we close-ups van kleurige bloemen en planten, die niet alleen de lente in de natuur aankondigen maar ook de psychologische en emotionele transformatie van de belangrijkste personages symboliseren. Zuster Philippa bijvoorbeeld plant bloemen in plaats van groenten in de groentetuin van het bergklooster. 

Black Narcissus is volgens regisseur Michael Powell de meest erotische film in zijn oeuvre: "It is the most erotic film that I have ever made. It is all done by suggestion, but eroticism is in every frame and image from the beginning to the end", aldus Powell in zijn autobiografische memoires.

Zuster Ruth (links) bespiedt zuster overste Clodagh en mister Dean.

Om de metaforen in Black Narcissus in de verf te zetten, haalden het duo Powell en Pressburger en hun getalenteerde filmploeg al hun cinematografische troeven boven: oogstrelende, theatraal belichte beelden met een zinderend kleurenpalet in glorieuze Technicolor, gefilmd onder leiding van de briljante Engelse cameraman Jack Cardiff (die er een Oscar en Golden Globe mee won); een kunstzinnige art direction van de ervaren Duitse production designer Alfred Junge, met onder meer door hem ontworpen exotische decors (bekroond met de Oscar voor beste art direction en decorontwerp in een kleurenfilm); toepasselijke kostuums (ontworpen door de Duitser Hein Heckroth), waaronder de witte habijten van de nonnen en de schitterende garderobe van de jonge Indiase prins Dilip Rai (gespeeld door Sabu; zie verder); suggestieve make-up, zoals de knalrode lippenstift van zuster Ruth in een cruciale scène (zie de gif hierboven) en de rode oogschaduw onder zuster Ruths ogen die afsteekt tegen haar krijtwitte, ziekelijke gelaat tijdens de intense finale; veelzijdige muziek van Brian Easdale (waaronder zijn schitterende, dramatische compositie tijdens de finale, met onder meer sfeerversterkend woordenloos koorgezang); en een uitstekende montage (door Reginald Mills) die in crescendo bijdraagt tot de spannende opbouw naar de onthutsende apotheose van dit visueel verbluffende drama.

Zuster Ruth.

De Engelse Master of Suspense Alfred Hitchcock (één van onze favoriete regisseurs) heeft zich voor Vertigo (1958) waarschijnlijk laten inspireren door Black Narcissus. Michael Powell werkte in de late jaren 20 een tijd voor Hitchcock, onder meer als stills photographer (marketingfotograaf) op de set van de stille Hitchcock-film Champagne (1928) en als co-scenarist van Hitchcocks eerste geluidsfilm Blackmail (1929), waardoor Powell en Hitchcock levenslange vrienden werden die elkaars werk bewonderden en elkaar door de jaren heen inspireerden op filmvlak. Net als Black Narcissus, gaat Hitchcocks psychologische misdaadmysterie en film noir Vertigo over verleiding, verliefdheid, obsessie en gespleten identiteit. De shots met een gekleurde waas voor de ogen van het door James Stewart gespeelde hoofdpersonage in Vertigo lijken rechtstreeks gebaseerd op het shot in Black Narcissus met een rood waas voor de ogen van zuster Ruth (zie het screenshot hieronder) nadat zij afgewezen is door mister Dean. Ook in de finale van Hitchcocks misdaadmysterie Rear Window (1954) zijn er POV-shots vanuit het oogpunt van de slechterik (gespeeld door Raymund Burr) waarbij het scherm herhaaldelijk oranje-rood kleurt, terwijl de slechterik verblind wordt door de felle lichtflitsen van de fotografische flitslamp die de slimme held (ook gespeeld door James Stewart) uit zelfverdediging gebruikt. En de spannende finale in de beroemde klokkentoren van Vertigo vertoont sterke gelijkenissen met de spannende finale van Black Narcissus in de kloosterkapel en onder de grote kloosterklok aan de (letterlijke en figuurlijke) rand van de afgrond. 

Dit POV-shot van mister Dean, vanuit het oogpunt van zuster Ruth,
toont het rode waas voor de ogen van zuster Ruth
nadat zij afgewezen is door mister Dean.

Tijdens het POV-shot met het rode waas voor de ogen van zuster Ruth (zie het screenshot hierboven), valt zij flauw. In het volgende shot ontwaakt zij in waanzin, waarna zij mister Deans woning in de jungle verlaat en in het holst van de nacht terugkeert naar het bergklooster. Daar, rond zonsopgang, begint de finale van Black Narcissus: een bijna 6 minuten durende sequentie waarin geen woord gesproken wordt, terwijl zuster Ruth als een roofdier Clodagh besluipt in het duistere ochtendgloren en de onheilspellende muziek van Brian Easdale steeds spannender wordt, eerst buiten op weg naar de kloosterkapel en dan in de kloosterkapel en tot slot weer buiten onder de kloosterklok tijdens de ultieme confrontatie tussen beide nonnen aan de rand van de afgrond. Die geniale sequentie, waarin de motoriek en mimiek van de personages en de montage van de shots afgestemd werden op de vooraf opgenomen muziek (die naar verluidt afgespeeld werd op de set tijdens het filmen van de sequentie), is een audiovisuele 'choreografie' die een gestileerd, theatraal resultaat oplevert en door regisseur Michael Powell "composed film" (gecomponeerde film) genoemd werd: een artistieke werkwijze die Powell en Pressburger later opdreven in hun kunstzinnige balletdrama The Red Shoes en in hun operaverfilming The Tales of Hoffman.

Zuster Ruth besluipt zuster overste Clodagh
tijdens de angstaanjagende finale van Black Narcissus.

Misplaatste trots

Black Narcissus is oogstrelende, tijdloze, essentiële, onverwoestbare cinema over het mooiste en het slechtste waartoe mensen in staat zijn. 

Voor de achtergronden in de Indiase buitenscènes
werden vaak decors en grote landschapsschilderijen gebruikt.

Valt er dan niets aan te merken op deze film? Toch wel. De filmploeg draaide de Indiase scènes niet op locatie, maar nam ze op in de Pinewood Studios in het Engelse graafschap Buckinghamshire en in de exotische tuinen op het landgoed Leonordslee in het Engelse dorpje Lower Beeding. Voor de achtergronden in de Indiase buitenscènes werden vaak decors en grote landschapsschilderijen gebruikt, wat een kunstmatige indruk geeft. Soms werkt dat (zie bv. het sfeervolle screenshot hierboven), soms niet. En voor de wide shots van het bergklooster filmde men een maquette die er op het scherm uitziet als... een ongeloofwaardige maquette. Bovendien zitten niet alle acteurs goed in hun rol. Zo heeft David Farrar te weinig charisma voor de ambivalente mister Dean en ziet hij er in zijn korte broek op de rug van een pony veeleer belachelijk dan verleidelijk uit. Op haar beurt stelt de Engelse actrice May Hallatt teleur, vanwege haar overacting in haar bijrol van de excentrieke Indiase concièrge Angu Ayah.

Gelukkig ligt de focus op de nonnen. En die worden één voor één uitstekend vertolkt door Deborah Kerr als zuster overste Clodagh, Kathleen Byron als zuster Ruth, Flora Robson als zuster Philippa, Judith Furse als zuster Briony en Jenny Laird als zuster Honey.

Judith Furse als zuster Briony.

De Amerikaanse Hollywoodster Jean Simmons speelt een opvallende bijrol als het bevallige Indiase dorpsmeisje Kanchi dat onderdak krijgt in het bergklooster. Zij valt in de smaak van de plaatselijke jonge Indiase rajput-prins Dilip Rai, die les komt volgen in het nieuwe Britse kloosterschooltje.

Hollywoodster Jean Simmons als het Indiase dorpsmeisje Kanchi.

De Indiase prins in Black Narcissus is een sympathieke, maar ijdele, schitterend geklede en met kostbare juwelen behangen jongeman, gespeeld door de bekende Indiase acteur Sabu die in 1940 reeds te zien was als het jonge titelpersonage in het avontuurlijke en kleurrijke sprookje The Thief of Bagdad dat gecoregisseerd was door Michael Powell. De jonge prins in Black Narcissus is een zelfverklaarde anglofiel. Zo draagt hij een intens geurend Engels parfum, dat Black Narcissus heet (vandaar de filmtitel) en symbool staat voor de tegenstelling tussen het ijdele, koloniale superioriteitsgevoel van de 'beschaafde' blanke nonnen en hun onvermogen ten overstaan van oeroude natuurkrachten, primaire verlangens en eeuwenoude 'primitieve' volkstradities. De trots van de jonge maar ambitieuze en controlezuchtige Clodagh, waartegen de Moeder Overste van haar kloosterorde in Calcutta waarschuwde toen Clodagh werd benoemd tot zuster overste van het op te richten bergklooster, herinnert aan het narcisme van de antieke Griekse mythologische figuur Narcissus die als gevolg van zijn narcisme wegkwijnde. Ook Clodagh ondervindt aan den lijve dat haar trots misplaatst is. Zo worden onder meer haar religieuze kuisheidsgelofte en voorbeeldfunctie als zuster overste op de proef gesteld terwijl zij in toenemende mate onderhevig is aan haar menselijke-al-te-menselijke romantische verlangens en jaloezie.

Sabu als de Indiase prins Dilip Rai in Black Narcissus.

Intense confrontaties

Deborah Kerr en Kathleen Byron stelen in Black Narcissus de show met hun psychologische steekspel tussen zuster overste Clodagh en zuster Ruth. De antagonistische verhouding tussen beide nonnen, die jaloers zijn op elkaar, levert intense confrontaties op, bijvoorbeeld tijdens de briljante scène waarin Clodagh aan zuster Ruth verwijt dat zij in de ban is van mister Dean terwijl Clodagh met haar vingers een potlood omklemt en zij plots niet alleen beseft dat haar eigen puntig gevijlde vingernagels te zien zijn (hoewel nonnen hun nagels kort moeten houden uit preutse bescheidenheid) maar Clodagh wellicht ook plots de seksuele bijbetekenis beseft van het potlood (een 'fallus') tussen haar vingers, waarna de camera naar boven zwenkt en eerst een Bijbel toont en dan de veelzeggende (bijna grijnzende) gelaatsuitdrukking van zuster Ruth (zie het screenshot hieronder) ter bevestiging dat zij reeds gemerkt heeft dat ook Clodagh onderhevig is aan profane driften (zoals ijdelheid en lust) als gevolg van mister Deans aantrekkingskracht: "I've noticed you're very pleased to see him yourself", aldus zuster Ruth tegen de volgens haar hypocriete Clodagh.

Zuster Ruth heeft zuster overste Clodagh ontmaskerd.

Verontrustend

Kathleen Byron maakt van zuster Ruth één van de meest verontrustende filmpersonages aller tijden, wat verklaart waarom wij haar vertolking opnamen in onze Top 150 van de beste schurken en feeksen in de filmgeschiedenis. Haar waanzinnige blik alleen al is genoeg om er nachtmerries aan over te houden. Zo droegen Byrons uitstraling en schitterende acteerprestatie ertoe bij dat de spannende en briljant in beeld gebrachte finale van Black Narcissus in de kloosterkapel en onder de kloosterklok aan de rand van de afgrond behoort tot de allerbeste sequenties in de filmgeschiedenis. 

Waanzin in de ogen van zuster Ruth.

Spiegels van de ziel

De beste acteerprestatie in Black Narcissus komt echter van Deborah Kerr. Haar subtiele overschakelingen tussen enerzijds de vaak koele, afstandelijke, verbitterde zuster overste Clodagh en anderzijds de warme, gevoelige, goedlachse en verliefde jongedame die zij sinds het bitterzoete afscheid van haar jeugd onder haar habijt verbergt, belichamen perfect de innerlijke strijd waaraan Clodagh en de andere nonnen onderhevig zijn. Die interne tweestrijd valt af te lezen van Kerrs sprekende ogen, die als spiegels de paradoxale krachten in mens en natuur reflecteren.

JN.

Black Narcissus (Groot-Brittannië-1947): beschikbaar op dvd en blu-ray disc, alsook te bekijken via onderstaande link.

Met: Deborah Kerr, Kathleen Byron, David Farrar, Flora Robson, Judith Furse, Jenny Laird, Jean Simmons, Sabu en May Hallatt.

Genre: psychosociale thriller / religieus drama / romantiek / horror

Klik op de oranje links voor:

- de hele film: Black Narcissus - full movie

- een achtergrondartikel: Visuele meesterwerken: Top 80

- een achtergrondartikel: De beste schurken en feeksen in de filmgeschiedenis: Top 150 

- een achtergrondartikel: Zijn romantische films gevaarlijk voor uw relatie?

Clodagh mijmert over haar bitterzoete verleden in Ierland,
alvorens zij non werd.